موضوع: طب اسلامی/ فقه و سلامت مصرف گوشت، عوارض گوشت‌های صنعتی و علل کوتاهی عمر در آخرالزمان/ پاسخ به پرسش‌های پزشکی
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مباحث ما در طب معصومین (علیهم‌السلام)، در کتاب «جامع احادیث الشیعة»، جلد بیست و هشتم، مبحث احکام و خواص گوشت است.
پیش از آغاز باب جدید، تتمه‌ای در باب نحوه مصرف گوشت تذکیه‌شده مطرح می‌گردد.
پرسش: استاد، مبحث گذشته پایان یافت و این بحث جدیدی است؟
پاسخ: خیر، مبحث گوشت ادامه دارد؛ بخشی از نکات فقهی و پزشکی پیرامون مصرف گوشت باقی مانده است که باید تبیین شود.
احکام و آداب مصرف گوشت حلال و تذکیه‌شده
گوشت تذکیه‌شده حلال گوشتی است که با ذبح شرعی در حیواناتی نظیر گوسفند، یا نحر شرعی در شتر، توسط مسلمانی رو به قبله و با ابزار معتبر شرعی فراهم آمده باشد. چنین گوشتی حلال است، لکن حلیت درجاتی دارد:
• گاهی مباح است، مانند گوشت کبوتر؛
• گاهی مستحب است، مانند گوشت ران گوسفند نر؛
• گاهی مستحب مؤکد است، زیرا سنّت رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) بوده است، نظیر گوشت سردست، ذراع و ساعد گوسفند.
• شیوه طبخ و سلامت گوشت در شریعت اهمیت بسزایی دارد:
• از خوردن گوشت نپخته به شدت نهی شده است؛
• مصرف گوشت نیم‌پز که مغزپخت نشده باشد، مکروه و زیان‌آور است؛
گوشت حرام نیز دو گونه است: برخی قابلیت تذکیه دارند که با ذبح نجس نمی‌شوند ولی خوردنشان حرام است، نظیر درندگان و حیواناتی چون گربه، روباه، یوزپلنگ، ببر و گرگ که چرم و پوست آن‌ها پاک است اما گوشتشان حرام است؛ برخی دیگر نجس‌العین و حرام هستند نظیر سگ و خوک خشکی.
• در مصرف گوشت‌های حلال نیز در شرایط اضطراری باید پرهیز نمود؛ برای نمونه، فردی که اسید اوریک خون او بالا است، نباید گوشت قرمز مصرف کند -خواه آبگوشتی، خورشتی یا کبابی باشد- زیرا بیماری او تشدید می‌گردد. همچنین در بحران‌های بیماری‌های عفونی نظیر همه‌گیری ویروس کرونا، از مصرف گوشت نپخته یا نیم‌پز باید کاملاً اجتناب شود و گوشت به طور کامل مغزپخت گردد.
خطرات پنج‌گانه گوشت‌های فرآوری‌شده در پیدایش سرطان روده
در دانش پزشکی نوین و طب اسلامی، پرهیز از پنج دسته از گوشت‌ها اکیداً توصیه می‌شود:
1. فرآورده‌های گوشتی فرآوری‌شده؛
2. گوشت‌های تولیدشده در فرآیندهای صنعتی؛
3. گوشت‌های حاوی نیتریت و نیترات سدیم، نظیر سوسیس، کالباس و همبرگر؛
4. مصرف گوشت قرمز در مبتلایان به بیماری‌های خاص گوارشی، به‌ویژه افراد دارای پولیپ روده (زائده‌های گوشتی در مجرای روده)؛
5. انواع گوشت‌های دودی، نظیر ماهی دودی و کباب دودی.
مصرف این پنج مورد، خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ را در بیماران -به‌خصوص افراد مستعد و دارای پولیپ- به شدت افزایش می‌دهد. افزون بر آن، این ترکیبات از عوامل اصلی کوتاهی عمر به شمار می‌روند.
ضرورت حفظ نفس و مراتب فقهی قاعده احتیاط در بحران‌های بهداشتی
پرسش: فرمودید یکی سرطان روده است و دیگری کوتاهی عمر؛ سومین مورد چه بود؟
پاسخ: سومین مورد، ابتلای به بیماری‌های مسری نظیر کرونا است که از دیدگاه عرفی بلا محسوب می‌شود و سرایت آن به دیگران موجب هلاکت نفس می‌گردد.
انسان وظیفه دارد نه خود را در معرض تباهی قرار دهد و نه موجب آسیب به دیگران شود. این حرمت از نصوص قرآن کریم استفاده می‌شود که می‌فرماید: ﴿ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ﴾[1] قاعده فقهی «الاحْتِيَاطُ حَسَنٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ»[2] مادامی که مستلزم عسر و حرج نباشد، در شرایط عادی مستحب است؛ اما در موقعیت‌های خطیر که پای حفظ نفس محترمه، نفوس، اعراض و اموال در میان است، این احتیاط به احتیاط واجب و مؤکد مبدل می‌گردد.
عوامل ده‌گانه کوتاهی عمر در دوران معاصر بر پایه استقرای تجربی
در قرآن کریم آمده است: ﴿وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا﴾[3] ؛ از امام باقر (علیه‌السلام) روایت شده است که فرمودند: یعنی جوانی، سلامت، نشاط و توانایی خویش را فراموش مکن و آن را ضایع مساز. انسان باید به کلام الهی و احادیث صادقه ائمه توجه نماید.
پرسش: آیا امام باقر (علیه‌السلام) چهار امر را برشمردند؟
پاسخ: آفرین، چهار امر را برشمردند؛ جوانی، نشاط، توانمندی و سلامت. انسان باید مراقب باشد که این سرمایه‌ها تباه نگردد.
پرسش: آیا ممکن است علل کوتاهی عمر در آخرالزمان را تبیین فرمایید؟
پاسخ: بر اساس تحقیقات میدانی و استقرای تجربی، ده عامل عمده برای کوتاهی عمر در سطح جهان شناسایی شده است که عبارت‌اند از:
• نخست: جنسیت مرد؛ از جهت فیزیولوژیک و توازن خلقت، نسبت تولد پسر به دختر حدود پنج به چهار است، اما میانگین طول عمر مردان در مقایسه با زنان کمتر است.
• دوم: مصرف دخانیات؛ شامل سیگار، پیپ و به‌ویژه قلیان، که خطرات قلیان به مراتب فراتر از سیگار است.
• سوم: اعتیاد به الکل و مصرف مسکرات (مدمن الخمر)؛ قاعده شرعی «كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ» عام است و هر ماده مست‌کننده‌ای را -خواه مایع، جامد، بخار، استنشاقی یا تماسی باشد- در بر می‌گیرد.
• چهارم: ارتکاب زنا و انحرافات جنسی؛ که علاوه بر عقوبت اخروی، حامل بیماری‌های مهلکی نظیر ایدز (HIV) و هپاتیت‌های ویروسی است و طول عمر را کاهش می‌دهد.
• پنجم: مصرف گوشت حیوانات ذبح‌نشده و میته؛ در روش‌های صنعتی غرب و شرق، حیوانات بدون رو به قبله بودن، بدون قطع اوداج اربعه و بدون ذکر نام خداوند ذبح می‌شوند. تغذیه از میته آثار سوء شدیدی بر عروق، قلب و طول عمر بر جای می‌گذارد.
• ششم: اضطراب، نگرانی مستمر و استرس‌های حاد؛ که از عوامل تخریب‌کننده بنیه حیاتی است.
تمایز اندوه مقدس برای اهل‌بیت از اضطراب‌های مخرب دنیوی
پرسش: آیا اندوه و همّ و غمی که در روایات مدح شده است نیز موجب کوتاهی عمر می‌شود؟
پاسخ: خیر، اندوهی که در روایات وارد شده، غم و ناراحتی به خاطر مظلومیت رسالت و امامت، خیانت امت، غصب حق و انحراف از مسیر حق است. پس از ارتحال پیامبراکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) به سبب نفوذ بیگانگان، مسیر جامعه منحرف گشت و غربت اولیای الهی رقم خورد؛ آن اندوه، حزن مقدسی است که مایه تکامل روح است، نه استرس‌های مذموم دنیوی که سیستم ایمنی را مختل می‌سازد.
عوامل ده‌گانه کوتاهی عمر در آخرالزمان و ضرورت مهار بیماری‌های متابولیک و عفونی
شست‌وشوی مغزی، سرایت به افکار و مدیریت اندیشه جامعه اسلامی از شگردهای دشمنان است که پیامدهای مخربی بر جای می‌گذارد.
غنیمت شمردن پنج سرمایه حیاتی در کلام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)
پرسش: آیا در روایت امیرالمؤمنین علی علیه السلام به پنج فرصت اشاره شده است: جوانی، نشاط، توانمندی، سلامت و فراغت؟
پاسخ: آفرین، این فرمایش امیرالمؤمنین علی علیه السلام است. از امام محمد باقر علیه السلام نیز روایتی داریم که معارف بلندی را بیان می‌فرمایند. در کلام امیرالمؤمنین علیه السلام پنج امر ذکر شده است: جوانی (شباب)، نشاط، تندرستی (صحت)، توانمندی (قوت) و فراغت. انسان باید قدردان این سرمایه‌های گران‌بها باشد و آن‌ها را ضایع نسازد.
چاقی شکمی، کبد چرب و چربی‌سوزهای طبیعی
• هفتمین عامل از علل کوتاهی عمر در آخرالزمان، چاقی مفرط شکمی، انباشت چربی‌های زائد و افزایش چربی‌های مضر خون به همراه کبد چرب متوسط یا کبد بسیار پرچرب (گرید سه و چهار) است.
این عارضه طول عمر انسان را کاهش می‌دهد. برای مهار آن چربی‌سوزهای طبیعی متعددی وجود دارد؛ از جمله جوشانده آلبالوی خشک و مصرف خوراک لوبیا پخته‌شده به همراه پیاز، که خاصیت چربی‌سوزی طبیعی دارند و بافت چربی را تعدیل می‌نمایند.
• هشتمین عامل که در پیوند با مورد هفتم قرار دارد، بالا رفتن کلسترول بد خون (LDL بالا) است که رسوب در عروق و انسداد مجاری قلبی را در پی دارد.
خطرات کلسترول بد خون و افزایش فشار خون انقباضی و انبساطی
نهمین عامل، پرفشاری خون است؛ چه فشار خون انقباضی (سیستولیک) و چه فشار خون انبساطی (دیاستولیک). میزان طبیعی فشار خون در تخصص بیماری‌های خون و قلب حدود یازده و نیم بر روی هفت و نیم است؛ در مقیاس عمومی نیز دوازده بر روی هشت (۱۲۰ بر ۸۰ میلی‌متر جیوه) حد استاندارد تلقی می‌شود.
هنگامی که فشار خون به ارقام چهارده، شانزده، هجده و بیست می‌رسد، وضعیت بسیار خطیر می‌گردد؛ ارقام هجده به بالا همواره با خطر عارضه سکته همراه است و باید با در نظر گرفتن سن بیمار، فشار خون را با تدابیر علمی کاهش داد.
عفونت‌های حاد مسری، موت ابیض و فلسفه قاعده لا عدوی فی الاسلام
• دهمین عامل، عفونت‌های حاد داخلی است؛ چه عفونت‌های مسری و چه غیر مسری. از مصادیق عفونت‌های شدید مسری می‌توان به هپاتیت B ویروسی، ویروس فعال اچ‌آی‌وی (ایدز فعال) و بیماری‌های همه‌گیر تنفسی نظیر کووید-۱۹ (کرونا) اشاره کرد که به شدت واگیردار هستند.
شریعت اسلام در این زمینه ضابطه دقیقی ارائه فرموده است: «لَا عَدْوَى فِي الْإِسْلَامِ»[4] ؛ بدین معنا که اگر اصول بهداشتی و موازین سلامت اسلامی مراعات گردد، بیماری‌های واگیردار مهلک شیوع نمی‌یابد.
در روایات معصومان (علیهم‌السلام) پیرامون علائم آخرالزمان از پدیده «موت فجأة»[5] (مرگ ناگهانی) و دو رخداد «موت الابیض»[6] (مرگ سفید) و «موت الاحمر» (مرگ سرخ) سخن به میان آمده است.
موت احمر همان جنگ و خونریزی است، و موت ابیض بیماری‌های حاد و همه‌گیری‌های عفونی است که جوامع را در کام خود فرومی‌کشد. انسان وظیفه دارد با رعایت مراقبت‌های لازم مانع از هلاکت خود و سرایت بیماری به دیگران گردد.
مباحث پیشگیری از سرطان روده بزرگ و تدابیر درمان بیماری روماتیسم در جلسه روز شنبه پیگیری خواهد شد.