موضوع: طب اسلامی/ تدابیر درمانی افسردگی، تقویت اعصاب و اختلالات خواب در طب اسلامی / پاسخ به پرسش‌های پزشکی
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مباحث ما در طب معصومین (علیهم‌السلام) پیرامون پاسخ به سؤالات مردمی است؛ اینکه در دانش پزشکی چگونه می‌توان فروع را بر اصول طب اسلامی ارجاع داد.
قصد داریم از باب کارآموزی و تمرین، به مسائلی که از جانب مردم مورد پرسش واقع شده است پاسخ گوییم.
میوه‌ها و گیاهان دارویی مؤثر در مهار افسردگی خفیف تا متوسط
فردی مراجعه نموده و از ابتلا به افسردگی خفیف و متوسط گلایه دارد و خواهان درمان این سرماخوردگی روانی است. برای این عارضه حدود پانزده دستور درمانی وجود دارد که رعایت چند مورد از آن‌ها کفایت می‌کند؛ لکن ما مجموعه‌ای جامع را تبیین می‌نماییم:
• نخست: سیب سرخ معطر، رسیده و شیرین (از نوع لبنانی یا دماوندی که همان «التفاح الاحمر» است).
• دوم: انگور سیاه رسیده و شیرین، که اثر بسیار مطلوبی در درمان افسردگی خفیف تا متوسط دارد.
• سوم: گلابی زرد رسیده و شیرین؛ این میوه هم مفرّح قلب است و هم طبع را لینت می‌بخشد.
• چهارم: دم‌کرده گل راعی (هوفاریقون یا چای کوهی) یا استفاده از قطره استاندارد آن به نام «هایپیران» که در داروخانه‌ها موجود است.
یادآوری می‌شود که این دارو در دوران بارداری و شیردهی برای بانوان منع مصرف دارد. میزان مصرف قطره برای افراد بالای بیست و پنج سال، بیست و پنج الی سی و پنج قطره است که پس از دو هفته مصرف مداوم، یک هفته وقفه انداخته می‌شود تا بدن به دارو سازگاری و اعتیاد نیابد و سمیت دارویی ایجاد نگردد.
خواص درمانی درخت معبد (جینکو بیلوبا) و مرزنجوش
• پنجم: برگ درخت معبد که همان «جینکو بیلوبا» (Ginkgo biloba) است. فرآورده‌های دارویی مختلفی نظیر قرص «ممورکس» (Memorex) و «جینکوتیدی» یا «جینکول‌گل» از این گیاه تولید شده است که هم در داخل کشور ساخته می‌شود و هم صادرات جهانی دارد. این گیاه علاوه بر خاصیت ضد افسردگی، برای افراد مبتلا به دیابت که دچار رتینوپاتی و اختلالات شبکیه چشم هستند نیز بسیار سودمند است.
• ششم: دم‌کرده گیاه مرزنجوش (مرزنگوش). در مصرف این گیاه نباید زیاده‌روی شود، زیرا افراط در آن موجب انسداد مجاری تخلیه مایعات مغزی می‌گردد و عوارضی پدید می‌آورد. همچنین برای بانوان باردار، مادران شیرده و کودکان زیر ده سال ممنوعیت مصرف دارد؛ دوره مصرف آن کوتاه و در حد دو الی سه روز است.
کاربردهای گل محمدی و ترکیب سه‌گانه عرقیات در تقویت اعصاب
• هفتم: گلبرگ گل محمدی (گل سرخ) یا گلاب طبیعی. اگر فردی هم‌زمان دچار قند خون بالا و افسردگی خفیف تا متوسط باشد و از فقدان نشاط رنج ببرد، صبح‌ها پیش از آغاز فعالیت روزانه، نصف استکان الی یک استکان گلاب طبیعی بنوشد؛ این کار قند خون را حدود پانزده تا بیست واحد کاهش می‌دهد و افسردگی را تسکین می‌بخشد.
همچنین برای پیشگیری از آلزایمر و درمان آن در یک دوره یک سال و نیمه، مصرف روزانه یک قاشق مرباخوری پودر گلبرگ‌های صورتی گل محمدی همراه با هر وعده غذا، یا مصرف یک استکان گلاب طبیعی در هر صبح توصیه می‌شود. برای بیمارانی که همراه با افسردگی دچار یبوست هستند، پودر گلبرگ در دوغ شیرین کم‌چرب و بدون گاز مخلوط گردد؛ و چنانچه بیمار دچار اسهال و لینت مزاج باشد، در ماست شیرین کم‌چرب مصرف شود تا خاصیت قابض بودن آن مانع اسهال گردد.
پرسش: آیا گلاب طبیعی نیز همان عطر و خاصیت را دارد؟
پاسخ: بله، لکن اثر آن اندکی کمتر است. حرارت بالا برخی خواص و ویتامین‌ها نظیر ویتامین ث را زائل می‌سازد؛ از این رو در طبخ غذاها باید از شعله ملایم و شعله‌پخش‌کن استفاده شود تا خواص حفظ گردد.
ترکیب سه‌گانه معجزه‌آسا برای اعصاب:
چنانچه فردی هم‌زمان دچار افسردگی، ضعف اعصاب و کابوس‌های شبانه باشد، ترکیب گلاب طبیعی، عرق طبیعی بهارنارنج و عرق طبیعی بیدمشک به نسبت مساوی (مثلاً از هر کدام یک قاشق غذاخوری، نصف استکان یا یک استکان بسته به وضعیت فرد) همراه با یک قاشق مرباخوری عسل آویشن، در کوتاه‌ترین زمان اعصاب را آرام نموده و نشاط باطنی می‌بخشد.
پرسش: خواص این ترکیب سه‌گانه چیست؟
پاسخ: مغذی اعصاب است، ضعف اعصاب را درمان می‌کند، مانع از افسردگی خفیف تا متوسط می‌شود و کابوس‌های شبانه و خواب‌های وحشتناک را برطرف می‌سازد.
اثرات آرام‌بخش گل ساعتی در درمان بی‌خوابی و کابوس‌های شبانه
هشتم: گل ساعتی که در عربی بدان «زهرة الساعة» و در اصطلاح علمی «پاسی‌فلورا» (Passiflora) می‌گویند. اشکال دارویی قطره، قرص و کپسول آن با نام‌هایی چون «پاسی‌فلور» در داروخانه‌ها موجود است. این دارو در دوران بارداری و شیردهی ممنوع است. برای افرادی که علاوه بر افسردگی دچار بی‌خوابی مکرر، پرش افکار و بیدارخوابی شبانه هستند، مصرف دم‌کرده گل ساعتی همراه با عسل، یا مصرف قرص آن با آب و عسل، نیم ساعت پیش از خواب، خوابی آرام و ممتد تا اذان صبح فراهم می‌آورد و کابوس‌های شبانه را مهار می‌کند.
پرسش: نام فرآورده دارویی آن چیست؟
پاسخ: در بازار دارویی به نام «پاسی‌فلور» عرضه می‌شود که دارویی بسیار متقن در رفع اختلالات خواب و آرامش اعصاب است.
جایگاه عسل اکلیل کوهی و زنجبیل در روایات و تسکین روان
• نهم: عسل اکلیل کوهی (عسل رزماری). برای افراد مبتلا به افسردگی، مصرف دم‌کرده‌ها به همراه عسل تهیه شده از شهد گیاه اکلیل کوهی (رزماری) بسیار نافع است و به منزله یک کاتالیزور طبیعی، اثر درمانی داروها را دوچندان می‌سازد.
• دهم: زنجبیل. در قرآن کریم و در سوره مبارکه انسان آمده است: ﴿وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًا كَانَ مِزَاجُهَا زَنْجَبِيلًا﴾؛ این آیه شریفه در سیاق آیاتی است که در شأن و منزلت امیرالمؤمنین، حضرت زهرا و حسنین (علیهم‌السلام) نازل گردیده است.
طعم زنجبیل از اوصاف نوشیدنی‌های بهشتی شمرده شده و این گیاه خواص درمانی بی‌شماری از جمله در رفع افسردگی و نشاط روان دارد.
اصول منطقی و قرآنی تغذیه طیب، و جایگاه جینسنگ در تعادل متابولیک
خواص دیگر زنجبیل عبارت است از: ضد سرطان ریه و ضد سرطان رحم. در بهشت سلامتِ محض حاکم است و تندرستی به خطر نمی‌افتد، هر نوشیدنی را که اراده کنید در اختیارتان قرار می‌گیرد؛ به گونه‌ای که بر مبنای احتمالات عقلی، تکثیر سلولی خارج از قاعده و ابتلا به انواع سرطان‌ها در آن نشئه راه ندارد.
خواص زردآلوی رسیده در درمان کم‌خونی، یبوست و سرطان پانکراس
• یازدهمین: داروی ضد افسردگی که منافع فراوانی در بر دارد، میوه زردآلوی زرد، رسیده و شیرین است. فواید بی‌شماری برای آن ذکر شده است:
نخست: درمان کم‌خونی فقر آهن؛
دوم: رفع یبوست؛
سوم: درمان افسردگی خفیف تا متوسط؛
چهارم: پیشگیری و مهار سرطان‌های خاص، به‌ویژه سرطان ریه و سرطان لوزالمعده (پانکراس).
لوزالمعده هورمون‌های متعددی ترشح می‌کند که یکی از مهم‌ترین آن‌ها انسولین است. چنانچه ترشح انسولین دچار اختلال گردد، گلوکز خون افزایش می‌یابد و در صورت نارسایی شدید پانکراس، کنترل آن در طب جدید و سنتی بسیار دشوار خواهد بود؛ لکن بر اساس واپسین یافته‌های فارماکولوژی، زردآلوی رسیده مانع از ابتلا به سرطان پانکراس است.
در روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) پیرامون میوه‌ها و فواکه نصوص خاصی وارد شده است. ما موظفیم کلام معصومان علیهم‌السلام و محاسن کلام ایشان را بیاموزیم، فروع را بر اصول عرضه نماییم و آن را ترویج کنیم. امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف فرمودند: «وَ أَمَّا الْحَوَادِثُ الْوَاقِعَةُ فَارْجِعُوا فِيهَا إِلَى رُوَاةِ حَدِيثِنَا»[1] ؛ حوادث واقعه ابعاد فقهی، اخلاقی، تربیتی و پزشکی را شامل می‌شود. اگر پیام معصوم با محاسنش تبیین گردد، دل‌های حق‌جو با هر مسلکی مجذوب آن خواهند شد. در روایات آمده است که لسان شیعه راستین «نور الله» است، در حالی که دشمنان و غاصبان حق اهل‌بیت در زمره گماشتگان ابلیس جای دارند.
پرسش: آیا برگه زردآلو نیز همین خواص را دارد؟
پاسخ: برگه زردآلو نیز همین اثرات را دارد، لکن با شدتی کمتر؛ آن هم مشروط به سه شرط:
نخست: آنکه از زردآلوی زرد، رسیده و شیرین تهیه شده باشد؛
دوم: آنکه فاقد سموم شیمیایی و دفع آفات باشد؛ به خوبی شسته شده و با جریان هوای سرد خشک گردد. اگر میوه شکافته شود و هسته آن خارج گردد و به کندی خشک شود، به سرعت دچار آلودگی‌های قارچی و باکتریایی می‌شود؛ از این رو سرعت خشک شدن با جریان هوای سرد باید بالا باشد؛
سوم: آنکه در فرآیند فرآوری آن از گوگرد، تیزاب و مواد شیمیایی زیان‌آور استفاده نشده باشد.
دستور به مصرف طیبات در شریعت
اگر انسان بر مبنای بصیرت تغذیه کند، تغذیه او عبادت خواهد بود؛ می‌داند چه چیزی را به چه علت مصرف می‌کند و از مصرف میوه‌های نارس یا فرآوری‌های ناسالم پرهیز می‌نماید. در گذشته در حوزه‌های علمیه آثاری نظیر حاشیه ابوطالب بر سیوطی، یا رساله عوامل ملا محسن فیض کاشانی -که فقیهی فیلسوف و جامع معقول و منقول بود- تدریس می‌شد تا طلاب حقایق را عمیق فراگیرند. در شریعت دستور به مصرف طیبات داده شده است: ﴿الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ... وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ﴾[2] ؛ انسان باید غذای پاکیزه بخورد تا توانایی عمل صالح و طیب را دارا باشد.
ضرورت تغذیه طیب و دلالت مطابقی آیات در مصرف میوه رسیده
پرسش: آیا آیه قرآن کریم نیز بدین امر اشاره دارد که می‌فرماید: ﴿كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ﴾[3] ؟
پاسخ: آفرین، احسنت! مصداق دقیق آن همین است.
در علم منطق، از میان اقسام شش‌گانه دلالت، دلالت وضعیه لفظیه اعتبار اصلی را دارد که به سه گونه مطابقی، تضمنی و التزامی تقسیم می‌شود. این آیه شریفه دلالت وضعیه لفظیه مطابقیه دارد بر لزوم استفاده از میوه هنگامی که به ثمر نشسته و رسیده است. در علم اصول فقه نیز اساس اصول لفظیه به اصالت الحقیقه بازمی‌گردد؛ از واژه ثمر، میوه رسیده، شیرین و عاری از سموم شیمیایی به ذهن تبادر می‌کند که دلالت بر حقیقت دارد.
تاریخچه و خواص درمانی جینسنگ (نوش‌دارو) در تنظیم متابولیسم
دوازدهمین داروی ضد افسردگی: گیاه «جینسنگ» است. این گیاه در پیشینه طب سنتی ایران با عناوینی شناخته می‌شد: در مکتب جندی‌شاپور و آثار حکما به آن «نوش‌دارو» می‌گفتند؛ در دوره‌های متأخر آن را «چوب چینی» نامیدند، و در زبان عربی «جنسه» یا «جنسنگ» خوانده می‌شود.
پرسش: همان نوش‌دارویی که در شاهنامه فردوسی آمده است؟
پاسخ: آفرین، همان نوش‌دارویی که در داستان رستم و سهراب در اشعار حکیم ابوالقاسم فردوسی یاد شده است.
جینسنگ دارویی بسیار ارزشمند و تنظیم‌کننده متابولیسم عمومی بدن است. افرادی که دچار سندروم متابولیک هستند -یعنی هم‌زمان مبتلا به قند خون بالا، پرفشاری خون و چربی مضر خون می‌باشند- با مصرف جینسنگ به تعادل دست می‌یابند. در اصطلاح علمی، جینسنگ تعدیل‌کننده و تنظیم‌کننده سامانه‌های متابولیک بدن به شمار می‌رود.
خواص درمانی جینسنگ، پنبه‌دانه، برنجاسف و هل سبز در درمان افسردگی
جینسنگ تنظیم‌کننده متابولیسم بدن است؛ بدین معنا که اگر قند خون، فشار خون یا چربی خون بالا باشد، همه را به حد طبیعی بازمی‌گرداند، و چنانچه پایین‌تر از حد مجاز باشد نیز آن را به سطح نرمال می‌رساند. پژوهشگر توانا، مرحوم مهندس حسین میرحیدر در کتاب «معارف گیاهی» ذیل واژه جینسنگ دقیقاً بر همین عبارت «متعادل‌کننده متابولیسم بدن» تأکید فرموده‌اند.
در منابع داروشناسی جدید نیز به خاصیت ضد افسردگی آن تصریح شده است.
• پرسش: نحوه مصرف جینسنگ به چه صورت است؟
• پاسخ: هنگام غروب، مصرف یک کپسول پانصد میلی‌گرمی جینسنگ قرمز مرغوب توصیه می‌شود. در صورتی که از اصالت پودر آن اطمینان باشد، مصرف یک قاشق چای‌خوری از پودر خالص آن نیز مؤثر است.
خواص پنبه‌دانه و گل پنبه در افزایش شیر مادر و درمان افسردگی پس از زایمان
• سیزدهمین داروی ضد افسردگی: گیاه پنبه (تخم پنبه و گل پنبه) است. کشاورزان و زارعان محترم در اقصی نقاط کشور محصول ارزشمند پنبه را تولید می‌کنند و شایسته است از خام‌فروشی آن پرهیز شود.
تخم پنبه (پنبه‌دانه) منافع شگرفی دارد:
نخست: برای مادرانی که به تازگی وضع حمل نموده‌اند و خواهان افزایش شیر خود هستند؛ افزودن مقداری پنبه‌دانه به سوپ، آش یا آبگوشت و جویدن آن همراه با غذا، حجم شیر مادر را دو تا سه برابر افزایش می‌دهد.
دوم: در صنعت دامداری؛ افزودن پنبه‌دانه به علوفه دام‌های حلال‌گوشت ماده (نظیر بز، گوسفند، گاو و شتر) موجب افزایش دو تا سه برابری شیردهی دام‌ها می‌گردد؛ به گونه‌ای که دامی که در شبانه‌روز سی کیلوگرم شیر تولید می‌کرده، میزان تولید آن به شصت الی نود کیلوگرم ارتقا می‌یابد. بنابراین نباید تخم پنبه را در اراضی سوزاند، بلکه باید آن را تفکیک و فرآوری نمود.
علاوه بر این، پنبه‌دانه درمان‌کننده سرماخوردگی روانی و افسردگی خفیف تا متوسط است. برای بانوان و مادرانی که روحیه لطیفی دارند و دچار افسردگی شده‌اند، به‌ویژه افسردگی پس از زایمان، مصرف دم‌کرده گل پنبه بسیار مجرب است.
زایمان طبیعی موجب از دست رفتن سیصد الی پانصد سی‌سی خون، و زایمان سزارین سبب از دست رفتن ششصد الی هفتصد سی‌سی خون می‌گردد؛ این افت شدید حجم خون زمینه‌ساز بروز افسردگی در نیمی از مادران است.
مصرف دم‌کرده گل پنبه مخلوط با عسل اکلیل کوهی یا عسل آویشن، هم افسردگی پس از زایمان را به سرعت درمان می‌نماید و هم ترشح شیر مادر را به اوج می‌رساند. همچنین دانه پنبه قند خون را کاهش می‌دهد و برای مادرانی که به دیابت بارداری یا قند خون پس از زایمان مبتلا هستند، بسیار سودمند است.
رویکرد امام صادق (علیه‌السلام) به تربیت دانشمندان ثروت‌آفرین و اقتصاد مقاومتی
روایتی از امام محمد باقر (علیه‌السلام) نقل شده است که از فرزند گرامی‌شان امام جعفرصادق (علیه‌السلام) پرسیدند: شاگردانت را چگونه تربیت می‌کنی؟
امام صادق (علیه‌السلام) در پاسخ فرمودند: آنان را دانشمندانی در رشته‌های گوناگون و انسان‌هایی توانمند و ثروتمند تربیت می‌کنم.
ثروت‌آفرینی بر پایه علم و معرفت است، نه غفلت از سرمایه‌های خدادادی. در طبیعت گنجینه‌های فراوانی نظیر شکوفه‌ها و گیاهان دارویی وجود دارد که افزون بر درمان، در صنایع اسانس‌گیری، عصاره‌گیری و تولید بیش از چهل فرآورده کاربرد دارد و می‌تواند پشتوانه اقتصاد مقاومتی باشد. هدف ما بیان محاسن کلام اهل‌بیت (علیهم‌السلام) و سوق دادن جامعه به سوی این سرچشمه‌های نور است.
• چهاردهمین داروی ضد افسردگی: گیاه «برنجاسف» (یا برنجاسپ) است که در زبان عربی «شُوَیلاء» (با الف ممدوده) نامیده می‌شود. این گیاه در فارماکولوژی کاملاً متمایز از گیاه «درمنه» است و نباید با آن خلط گردد.
خواص درمانی برنجاسف:
۱. درمان افسردگی خفیف تا متوسط؛
۲. مهار ضعف شدید اعصاب؛
۳. درمان بیماری «داء الرقص» (Chorea / کُره)؛ این بیماری در کتب طبی به حرکات غیرارادی و نامنظم اندام‌ها اطلاق می‌شود که شخص قادر به مهار حرکات دست و پای خود نیست، به گونه‌ای که حرکاتش شبیه به رقص یا حرکات پرشی به نظر می‌رسد.
پرسش: آیا این بیماری همان عدم تعادل در حرکت است؟
پاسخ: خیر، عدم تعادل در حرکت بیماری دیگری است، اما داء الرقص یک اختلال حرکتی ناخواسته است که بیمار اختیاری در مهار آن ندارد. داروی دیگر این بیماری «تین‌فیل» است. در پزشکی جدید داروی قاطعی برای این عارضه وجود ندارد، اما مصرف برنجاسف در میانه روز موجب مهار کامل این حرکات پرشی و بهبود سیستم عصبی می‌گردد.
فواید پانزده‌گانه هل سبز در رفع خمودگی و تقویت حنجره و دهان
پانزدهمین داروی ضد افسردگی: «هل سبز» است. هل سبز علاوه بر مهار افسردگی، نشاط‌آور است و خمودگی، سستی و کسالت را به کلی برطرف می‌سازد. همچنین دهان را خوشبو نموده و مانع از پیدایش زخم‌های لثه و مخاط دهان می‌شود.
قرار دادن دانه هل در گوشه دهان و بهره‌مندی از عصاره آن برای مدرسان، مبلغان و معلمان بسیار مفید است و مانع از خستگی حنجره و خشکی دهان در سخنرانی‌های طولانی می‌گردد. در بیانات معصومان (علیهم‌السلام) پانزده قاعده و خاصیت برای هل ذکر شده است که رفع خمودگی و درمان زخم‌های دهان از جمله آن‌ها است.