موضوع: طب اسلامی/ داروهای مرکبه/ بررسی روایت داروی درد شکم و پشت (ستون فقرات و کمر)
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
بررسی روایت داروی درد شکم و پشت از کتاب طب الائمه
مباحث ما در «طب المعصومین» در بحث داروهای مرکبه بود؛ از کتاب «جامع احادیث الشیعة»، جلد ۲۸، پایان صفحه ۵۹۶، روایت ۴۵، به شماره مسلسل ۴۳۲۴۹، از کتاب «طب الأئمة» ابنا بسطام نیشابوری، در مبحث تخصصی فارماکولوژی (داروشناسی گیاهی) ذیل داروهای مفرده و مرکبه.
اکنون یکی از داروهای مرکبه در صفحه ۷۸ بیان شده است، برای بیماری که هم دردهای شکمی دارد و هم دردهای ستون فقرات و کمر دارد. چه داروی مرکبی به او بدهیم که هر دو درد با هم بهبود یابد؟ متن روایت را قرائت می‌کنم:
در کتاب «طب الأئمة» ابنا بسطام نیشابوری، صفحه ۷۸ آمده است: «أَمْلَى عَلَيْنَا أَحْمَدُ بْنُ رِيَاحٍ الْمُتَطَبِّبُ هَذِهِ الْأَدْوِيَةَ وَ ذَكَرَ أَنَّهُ عَرَضَهَا عَلَى الْإِمَامِ فَرَضِيَهَا دَوَاءً لِوَجَعِ الْبَطْنِ وَ الظَّهْرِ»[1] .
(احمد بن ریاح متطبب این داروها را بر ما املا کرد و یادآور شد که آن‌ها را بر امام عرضه داشته و امام آن را به عنوان دارویی برای درد شکم و کمر پسندیده‌اند.)
اجزای نسخه و تبیین لغوی لبنی عسل و لبنی یابس
دستور تهیه دارو این‌گونه است: «تَأْخُذُ لُبْنَى عَسَلاً ».
«لُبنی عَسَلاً» یعنی میعه سائله که همان میعه تر و شیرابه تر درخت است (نام درخت را بیان خواهم کرد). «لُبنی یابِساً» یعنی میعه یابسه که همان صمغ خشک درخت است.
توجه فرمایید، معنای صحیح این کلمات همین است که بیان کردم؛ زیرا در پاورقی‌ها فرمایش‌های متشتت و مضطربی آورده‌اند؛ مثلاً یکی می‌گوید درختی است که صمغ آن شبیه عسل است، دیگری می‌گوید مایعی روغنی است، دیگری می‌گوید صمغ روغنی درخت میعه است.
این عبارات هر کدام مستند به نسخه‌ای است؛ در یک نسخه شیرابه تر درخت آمده و در نسخه دیگر شیرابه خشک درخت. نام درخت را نیز بیان خواهم کرد؛ ابتدا روایت را کامل بخوانم و سپس توضیح می‌دهم.
عبارت «تَأْخُذُ لُبْنَى عَسَلاً» بنا بر نقل «بحار الأنوار»[2] و «مستدرک الوسائل»[3] ، است که معنای آن ذکر شد.
اما ضبط «لُبْنَى يَابِساً»[4] ، بنا بر نسخه «طب الأئمة»[5] ابنا بسطام نیشابوری و «جامع احادیث الشیعة»، سطر اول آمده است: «تَأْخُذُ لُبْنَى يَابِساً».
جزء دوم: «وَ أَصْلَ الْأَنْجُدَانِ». اصل الانجدان به زبان فارسی همان ریشه گیاه انگدان است.
مقدار این دو جزء: «مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ عَشَرَةَ مَثَاقِيلَ»؛ از هر کدام ده مثقال. یعنی ده مثقال از اصل الانجدان، و ده مثقال هم از لبنی (اگر لبنی یابس باشد، همان صمغ خشک مراد است).
جزء سوم: «وَ مِنَ الْأَفْتِيمُونِ مِثْقَالَيْنِ». در عرف عامه مردم «افتیمون» می‌گویند که واژه‌ای عربی است، و در فارسی به آن «آفتیمون» گفته می‌شود و دانه‌های ریزی دارد. مقدار آن نیز دو مثقال است؛ پس از دو داروی نخست هر کدام ده مثقال، و از این داروی سوم دو مثقال برداشته می‌شود.
روش ساخت و دستور مصرف
کیفیت آماده‌سازی دارو در ادامه روایت چنین آمده است:
«يُدَقُّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ ذَلِكَ عَلَى حِدَةٍ»؛ هر کدام از این داروها را جداگانه آسیاب و پودر می‌کنی.
داروی اول و دوم: یعنی لبنی یابس و اصل الانجدان، پس از اینکه جداگانه کوبیده شد، از یک توری صافی عبور داده می‌شود: «وَ يُنْخَلُ بِحَرِيرَةٍ أَوْ بِخِرْقَةٍ صَفِيقَةٍ خَلَا الْأَفْتِيمُونَ».
اما داروی سوم: یعنی افتیمون، نیازی به الک کردن و عبور از صافی ندارد: «فَإِنَّهُ لَا يُحْتَاجُ أَنْ يُنْخَلَ بَلْ يُدَقُّ دَقّاً نَاعِماً»؛ بلکه به خوبی کوبیده و نرم می‌شود.
سپس هر سه جزء را با هم مخلوط می‌کنی: «وَ يُعْجَنُ جَمِيعاً بِعَسَلٍ مَنْزُوعِ الرَّغْوَةِ»؛ این مخلوط کوبیده‌شده را با عسلی که کف آن گرفته شده و صاف و بدون موم و خاشاک است، معجون می‌کنی.
مقدار مصرف دارو: «وَ الشَّرْبَةُ مِنْهُ مِثْقَالَانِ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ بِمَاءٍ فَاتِرٍ». بیمار شب هنگام خواب، دو مثقال از این داروی مرکب را به همراه آب جوشیده ولرم میل می‌کند و می‌خوابد. با این دارو، هم دردهای شکمی و هم دردهای ستون فقرات و کمر تسکین یافته و بهبود می‌یابد.
متن کامل روایت را مجدداً قرائت می‌کنم:
«دَوَاءٌ لِوَجَعِ الْبَطْنِ وَ الظَّهْرِ: تَأْخُذُ لُبْنَى عَسَلاً وَ أَصْلَ الْأَنْجُدَانِ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ عَشَرَةَ مَثَاقِيلَ، وَ مِنَ الْأَفْتِيمُونِ مِثْقَالَيْنِ، يُدَقُّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ ذَلِكَ عَلَى حِدَةٍ، وَ يُنْخَلُ بِحَرِيرَةٍ أَوْ بِخِرْقَةٍ صَفِيقَةٍ خَلَا الْأَفْتِيمُونَ فَإِنَّهُ لَا يُحْتَاجُ أَنْ يُنْخَلَ، بَلْ يُدَقُّ دَقّاً نَاعِماً، وَ يُعْجَنُ جَمِيعاً بِعَسَلٍ مَنْزُوعِ الرَّغْوَةِ، وَ الشَّرْبَةُ مِنْهُ مِثْقَالَانِ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ بِمَاءٍ فَاتِرٍ».
پرسش: مواردی که ذکر فرمودید، از نظر مهندسی کشاورزی مربوط به چه درختی است؟ شیرابه تر و خشک آن چیست؟
پاسخ: مشخصات گیاه‌شناسی آن را یادداشت بفرمایید که در ادامه به تفصیل بیان خواهم کرد.
مشخصات گیاه‌شناسی، نام‌های علمی و معادل‌های دارویی لبنی و میعه
مواردی که ذکر فرمودید، از نظر مهندسی کشاورزی مربوط به چه درختی است؟ شیرابه تر و خشک آن چیست؟
مشخصات گیاه‌شناسی آن را دقت بفرمایید:
این درخت، «استیراکس افیسینالیس» (Styrax officinalis) نام دارد.
شیرابه تر آن، همان «لُبنی عَسَلاً» یا «میعه سائله» است.
شیرابه خشک آن، «میعه یابسه» نامیده می‌شود که صمغ خشک این درخت است.
از نظر رده‌بندی در مهندسی کشاورزی، این گیاه از تیره «استیراکاسه» (Styracaceae) است؛ همان‌طور که پیش‌تر بیان شد، درخت سدر یا کنار از تیره عناب است. در اینجا نیز وقتی می‌گوییم «میعه یابسه» یا «لبنی یابساً»، مقصود صمغ این درخت از تیره استیراکاسه است.
این مشخصات را می‌توانید در کتاب «فرهنگ گیاهان ایران»، تألیف مهندس احمد ماهوان، صفحه ۵۴۰، ستون دوم (نیمه پایانی صفحه) ملاحظه بفرمایید.
نام فارسی آن، چه میعه سائله (شیرابه تر) و چه میعه یابسه (صمغ خشک)، «عنبر سائل» است؛ این نام فارسی آن است و لبنی نام عربی آن است. در زبان اردو به آن «سَلارَس» یا «سِلارَس» می‌گویند.
پرسش: آیا در کلمه سلارس حرف «ر» وجود دارد؟
پاسخ: بله، سلارس با حرف «ر» است؛ در زبان اردو در هند و پاکستان این‌گونه تلفظ می‌شود.
نام علمی، معادل‌های انگلیسی، فارسی و اردوی این گیاه را آقای سید محمدعلی سید نظری در کتاب «دائرة المعارف طب سنتی»، بخش مفردات، صفحه ۸۹۳ نیز آورده است.
پرسش: آیا این درخت در ایران نیز می‌روید؟
پاسخ: خیر؛ رویشگاه طبیعی این درخت در سوریه، عربستان، مکزیک و آمریکاست، مگر آنکه کسی در ایران به صورت گلخانه‌ای یا در باغات کشاورزی اقدام به کاشت آن نماید؛ وگرنه رویش طبیعی در ایران ندارد.
پرسش: درباره عسلی که در معجون استفاده می‌شود، آیا نوع عسل تفاوتی ندارد؟
پاسخ: این موضوع به طبع و مزاج بیمار بستگی دارد؛ چنانچه مزاج بیمار تر و رطوبی باشد، باید از عسل‌های با طبع گرم و خشک استفاده شود؛ نظیر عسل سیاه‌دانه یا عسل اسطوخودوس.
اما اگر چنین نباشد، می‌توان از سایر عسل‌ها استفاده کرد. البته نوع عسل در متن روایت نیامده است و چون سؤال فرمودید پاسخ دادم.
سایر نام‌ها در گویش‌ها و نقد خطاهای نگارشی در کتب گیاه‌شناسی
برای صمغ خشک این درخت (میعه یابسه یا لبنی یابساً)، با توجه به تیره استیراکاسه، اسامی دیگری نیز در گویش‌های مختلف ایرانی و کتب کشاورزی ذکر شده است، از جمله:
۱. میعه پخته
۲. اِستَرَک (Esterak)
۳. سَتْرَکاب (Setrakab)
۴. سِتْرِکاب
این نام‌ها را نیز مهندس کشاورزی در همان ستون دوم کتاب یادشده آورده است.
نکته مهم: به صمغ خشک این درخت «میعه یابسه» گفته می‌شود؛ اما متأسفانه در برخی آثار، به سبب خطای مؤلف یا اشتباه چاپخانه، در تعریف «میعه سائله» نوشته‌اند: «صمغ روغنی که مانند عسل است و با نفت مخلوط شده است».
در حالی که اطلاق لفظ «صمغ» بر یک مایع و ماده تر اشتباه است؛ صمغ ساختار خشک دارد و برای ماده روان باید تعبیر «شیرابه» یا «مایع روغنی» به کار رود.
پرسش: آیا واژه میعه از ریشه مایع و میعان است؟
پاسخ: بله؛ لکن در اینجا نام خاص این درخت است؛ در حالتی که تر و روان باشد شیرابه است، و هنگامی که خشک می‌شود صمغ است. این واژگان را دقیق معنا می‌کنم؛ زیرا به سبب جابه‌جا به کار بردن آن‌ها، در کتب و فرمایش‌های اهل فن تشتت و اضطراب دیده می‌شود.
پرسش: حاج‌آقا وقت کلاس تمام است.
پاسخ: بله، وقت تمام است؛ به قول آن مَثَل که آهنگر به شاگردش گفت: «بمیر و بدم!»؛ اکنون حکایت ماست، عمرم را در شریعت صرف کرده‌ام، چه گوش بدهید و چه گوش ندهید بیان می‌کنم.
اسناد و منابع تکمیلی روایت در کتب روایی و پزشکی
اسناد این روایت در منابع روایی و کتب قدما به شرح زیر است:
۱. کتاب «طب الأئمة» ابنا بسطام، عبد الله و حسین نیشابوری، صفحه ۷۸.
۲. کتاب «جامع احادیث الشیعة»، جلد ۲۸، پایان صفحه ۵۹۶ و ابتدای صفحه ۵۹۷، حدیث ۴۵، به شماره مسلسل ۴۳۲۴۹.
کتاب تخصصی دیگری نیز وجود دارد که اکنون مرسوم نیست دو جلد قطور است و در کتابخانه مدرسه علمیه نواب نیز موجود است (رنگ آن قرمز سرخابی است و هر صفحه آن از کاغذ آ4 بزرگتر است)، با عنوان «دقائق العلاج»؛ در جلد دوم این کتاب، هم در بخش اسامی داروها (ج2، صفحه ۳۷)، هم در بخش ذکر روایت و ترجمه آن (ج2، صفحه ۴۱۸) و هم متن عربی روایت (ج2، صفحه ۳۸۹) ذکر شده است.
مؤلف این کتاب محقق اخباری شیخی است، بحث اجتهاد و تقلید نیست، بحث استنباط، بحث فقاهت و مرجعیت نیست. بحث چهار فرقه اخباریه است و چهار فرقه شیخیه است. حالا یکی از این فرقه های اخباری شیخی که زمان شاه در مدرسه کرمان بزرگشان این است محمد کریم بن ابراهیم کرمانی (متوفای ۱۲۸۸ هجری قمری) از مشایخ فرقه اخباریه شیخیه است. ما در اینجا با دسته‌بندی‌های فرقه‌ای کاری نداریم، بلکه نگاهمان به جنبه‌های علمی و داروشناسی آن است؛
این روایت را این شخص در کتاب آورده و کتابش یک کتاب تخصصی دارویی است.
یه بار یک شیعه اثنی عشری نفوذی در دربار سلاطین مثل جناب محمد مؤمن حسینی، مؤلف کتاب «تحفة حکیم مؤمن»، پزشک حاذق شیعه در دربار صفوی بود، در اینجا نیز به مباحث تخصصی طب نگریسته می‌شود. پس ما به تخصص این افراد کار داریم.
درمان سرطان مغز استخوان
پرسش: برای درمان سرطان مغز استخوان چه اقدامی باید انجام داد؟
پاسخ: در گام نخست باید به متخصص انکولوژی (سرطان‌شناسی) مراجعه شود تا پس از نمونه‌برداری و بیوپسی (نمونه برداری) مغز استخوان، داروی تزریقی مربوطه (نظیر لوکران / لوکا ۱۰) تجویز گردد تا بیماری کنترل شود و خوب شود.
اما در تدابیر خوراکی، در روایات شیعه آمده است که مصرف باقلای آب‌پز، مغز استخوان («يُمِخُّ السَّاقَ»[6] ) را تولید و تقویت می‌کند. بیمار باید باقلای آب‌پز را همراه با خرما و نان میل کند.
عربای نجف اشرف یا اینکه باقلای آب‌پز را با خرما، کره زرد گاوی و نان مصرف می‌کنند که غذایی بسیار کامل است.
این دستور مشروط بر آن است که بیمار مبتلا به بیماری ژنتیکی فاویسم (از رسته بیماری‌های همولیتیک) نباشد.
فرمول داروی مرکب روغنی برای درمان درد پا و مفاصل
پرسش: پاهایم درد می‌کند و با مصرف مفرداتی نظیر سیاه‌دانه یا روغن سیاه‌دانه بهبود نیافته‌ام؛ آیا داروی مرکبی برای ماساژ وجود دارد که درد پا تسکین یابد؟ به ویژه برای افرادی نظیر کشاورزان یا خیاطان که ساعت‌های طولانی در یک حالت می‌مانند و فشار مضاعف به زانو و مفاصل وارد می‌شود.
پاسخ: دستور تهیه روغن مرکب برای ماساژ مفاصل و تسکین درد پا:
مواد لازم:
روغن کنجد: یک استکان
پودر زنجبیل: یک قاشق چای‌خوری
پودر دارچین: یک قاشق چای‌خوری
پودر زردچوبه: یک قاشق چای‌خوری
روش تهیه و مصرف:
این مواد را به خوبی مخلوط کرده و بر روی شعله‌پخش‌کن گاز قرار دهید تا به مدت پنج دقیقه بجوشد، سپس شعله را خاموش کنید.
هر روز صبح و هر شب، مفاصل، روی زانو و پشت زانو را با این روغن به صورت دورانی ماساژ دهید تا پوست پا کاملاً گرم شود؛ این عمل سبب تسکین و بهبود دردهای پا و مفاصل می‌گردد.
درمان ناتوانی جنسی، ضعف قوه باه و نعوظ ناقص
پرسش: راهکار درمانی برای ضعف قوه باه، ضعف نعوظ و عنین عارضی (نعوظ ناقص) چیست؟
پاسخ: برای درمان این اختلالات، دستورالعمل زیر بسیار مؤثر است:
۱. هویج زرد (زردک): هر روز صبح ناشتا سه عدد میل شود.
۲. سیاه‌دانه: یک قاشق مرباخوری دانه سالم سیاه‌دانه روی وعده ناهار، و یک قاشق مرباخوری روی وعده شام پاشیده و به همراه غذا خورده شود.
۳. روغن‌مالی موضعی: پیش از رابطه زناشویی، روغن سیاه‌دانه به نواحی اطراف عانه (زهار)، طرفین بیضه، و زیر بیضه‌ها تا پیش از مقعد (ناحیه عصعص و پرینه) مالیده و ماساژ داده شود؛ این کار موجب بهبود جریان خون موضعی می‌شود.
۴. مکمل‌های گیاهی تقویتی: ظهرها مصرف یک عدد قرص گیاهی جنتیانا (حاوی عصاره جنتیانا و دارچین)؛ و شب‌ها پیش از خواب، مصرف یک عدد قرص گیاهی آفرودیت (حاوی اسانس زعفران و گیاهان محرک باه).
۵. مصرف انجیر: هر روز صبح پیش از آغاز کار، هفت عدد انجیر رسیده (تازه یا خشک)؛ و شب‌ها پس از شام تا قبل از خواب نیز هفت عدد انجیر رسیده میل شود.
اثرات این تدابیر: با این روش هورمون تستوسترون مردانه افزایش یافته، ضعف باه برطرف شده و نعوظ ناقص و عنین عارضی به طور کامل درمان می‌گردد.