موضوع: طب اسلامی/ درمان سیاه‌سرفه، تمایز انواع سرفه / پاسخ به پرسش‌های پزشکی
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مباحث ما در طب‌المعصومین، پاسخگویی به پرسش‌های مردمی است.
تدابیر سه‌گانه درمان سیاه‌سرفه در اطفال و مادران شیرده
پرسش: مادری سؤال کرده است که فرزندم مبتلا به سیاه‌سرفه شده است؛ برای درمان سیاه‌سرفه کودک چه دارویی تجویز می‌فرمایید؟
پاسخ: برای درمان سیاه‌سرفه در کودکان و نوزادان، سه داروی اساسی وجود دارد:
• داروی اول: انار رسیده سیاه.
آیا نام انار سیاه را شنیده‌اید که پوستی کاملاً سیاه دارد؟ از آب انار رسیده سیاه، یک قاشق چای‌خوری در میانه روز و یک قاشق چای‌خوری هنگام مغرب به کودک بدهید.
• داروی دوم: دم‌کرده آویشن شیرازی.
یک قاشق چای‌خوری از برگ آویشن را در یک استکان آب جوش دم کنید و سپس آن را صاف نمایید؛ یک قاشق چای‌خوری از این محلول، صبح و یک قاشق چای‌خوری شب به کودک خورانده شود.
باقیمانده آب انار سیاه را مادر بعد از ناهار و شام میل کند، و باقیمانده دم‌کرده آویشن تازه را مادر قبل از ناهار و شام بنوشد تا مواد دارویی از طریق شیر مادر نیز به طفل شیرخوار منتقل گردد و روند درمان تسریع شود.
• داروی سوم: آلبالوی وحشی (خودرو).
آلبالوی وحشی با آلبالوی باغی و پیوندی تفاوت دارد و دارویی فوق‌العاده مؤثر در درمان سرفه‌های خشک شدید و سیاه‌سرفه است. آبِ یک دانه از آلبالوی وحشی را بچلانید که معادل نصف قاشق چای‌خوری می‌شود و با قطره‌چکان به کودک بچشانید تا سیاه‌سرفه مهار گردد. مادر کودک نیز این میوه را در میانه وعده غذا میل کند، نه در حالت گرسنگی؛ زیرا مصرف آن با معده خالی فشار خون را کاهش می‌دهد.
پرسش: آیا در صورت در دسترس نبودن آلبالوی تازه، می‌توان از خشک‌شده آن به صورت دمنوش استفاده کرد؟
پاسخ بله؛ می‌توان آلبالوی وحشی خشک را دم کرد و مصرف نمود.
تفاوت ماهوی سرفه و بیماری؛ اقسام سرفه، کروپ و آسم
پرسش: آیا سیاه‌سرفه یک بیماری مستقل است یا گونه‌ای خاص از سرفه به شمار می‌رود؟
پاسخ: سیاه‌سرفه با بیماری آسم تفاوت دارد. توجه داشته باشید که سرفه فی‌نفسه بیماری نیست، بلکه یک «علامت» و نشانه بالینی است.
سرفه عبارت است از بازدم تند و تخلیه پرفشار هوای ریه به سمت بیرون بر اثر تحریک مجاری تنفسی. این نشانه گاهی واکنشی مفید و طبیعی برای پاکسازی مجاری است و گاهی علامت یک بیماری زمینه‌ای است.
اگر سرفه ناشی از سرماخوردگی شدید باشد، صدای بیمار تغییر می‌کند و صدایی شبیه به بانگ خروس پیدا می‌کند که در اصطلاح پزشکی به آن «کِروپ» یا بیماری خناق (خروسک) می‌گویند.
گاهی سرفه نشانه بیماری آسم است؛ یعنی همان تنگی نفس، ضیق‌النفس و گرفتگی مجاری هوایی.
برونشیت و اثرات استنشاق گاز خردل در جانبازان دفاع مقدس
گاه سرفه به صورت مداوم تکرار می‌شود و تنفس بیمار در خواب و استراحت با صدای خس‌خس همراه است؛ در این حالت بیمار مبتلا به «برونشیت» است که می‌تواند حاد یا مزمن باشد. واژه برونشیت یک اصطلاح علمی است؛ برونش به معنای حبابچه‌ها و مجاری هوایی ریه است و پسوند «ایت» دلالت بر بیماری التهابی دارد؛ پس برونشیت یعنی التهاب مجاری و حبابچه‌های هوایی ریه.
در رزمندگان و جانبازان هشت سال دفاع مقدس، عزیزانی که در مناطقی نظیر حلبچه، هورالعظیم، هورالهویزه، جزیره مجنون، دشت عباس و فاو در معرض گاز خردل قرار گرفتند، ریه دچار آسیب‌های ساختاری شد.
این عزیزان به نوعی آسم خاص به نام «آسم آلرژیک» (تنگی نفس حساسیتی) مبتلا شدند؛ به طوری که حتی با استنشاق دود سیگار فردی دیگر، بوی عطر و ادکلن، یا گازهای شوینده و سفیدکننده خانگی (نظیر آب‌ژاول و وایتکس) فوراً دچار حملات شدید سرفه می‌شوند.
گاز خردل همچنین عامل ابتلای این عزیزان به برونشیت مزمن است؛ عارضه‌ای که اگر مهار نشود، به آمفیزم و در نهایت به سرطان ریه (کانسر ریه) منتهی می‌گردد.
عوارض زیاده‌روی در مصرف تخم‌مرغ آب‌پز در کلام امام رضا ((علیه‌السلام))
پرسش: برخی افراد به ویژه ورزشکاران مقادیر زیادی تخم‌مرغ آب‌پز مصرف می‌کنند؛ آیا این امر موجب تنگی نفس یا آسم می‌شود؟
پاسخ: این حالت آسم نیست، بلکه ضیق‌نفس و توقف تنفسی است. در کتاب «طب‌الرضا» (رساله ذهبیه)، کلامی نورانی از حضرت ثامن‌الحجج علی‌بن‌موسی‌الرضا ((علیه‌السلام)) نقل شده است که می‌فرمایند: «بیضُ المَسلُوقِ یُورِثُ الرَّبْوَ وَ الإِبهَارَ»[1] .
زیاده‌روی در مصرف تخم‌مرغ آب‌پز (به ویژه در مقادیر بالا نظیر ده الی پانزده عدد در روز)، عامل ایجاد دو بیماری عمده است که یکی از آن‌ها «رَبو» است.
تحلیل واژه «الربو» و انطباق آن بر اقسام چهارگانه آپنه تنفسی
«الرَّبْو» در کلام معصوم به معنای توقف تنفسی است که در طب مدرن و در تخصص ریه به آن «آپنه» (Apnea) اطلاق می‌شود.
ببینید که چگونه امام رضا (علیه‌السلام) با یک واژه جامع، حقیقتی بزرگ را بیان فرموده‌اند! الف و لام در «الربو»، الف و لام جنس است و هر چهار نوع توقف تنفسی را در بر می‌گیرد:
• آپنه در هنگام خواب.
• آپنه در حالت بیداری.
• آپنه دمی؛ به گونه‌ای که بیمار در هنگام فرو بردن هوا دچار انسداد و ناتوانی در دم می‌شود.
• آپنه بازدمی؛ به گونه‌ای که هوا در شش‌ها حبس شده و بازدم به طور کامل تخلیه نمی‌گردد.
پیشوایان معصوم علیهم‌السلام به اذن الهی همواره فراتر از مرزهای دانش تجربی سخن گفته‌اند و حقیقت بیماری‌ها را با کلماتی دقیق و حکیمانه آشکار ساخته‌اند.
تبیین واژه «الإبهار»؛ علل چهارگانه اختلالات گوارشی در کلام امام رضا (علیه‌السلام)
در ادامه بررسی حدیث شریف «بَیضُ المَسلُوقِ یُورِثُ الرَّبْوَ وَ الإِبْهَارَ»، واژه دوم «الإِبْهَار» است. ببینید چگونه کلام امام رضا (علیه‌السلام) چند عارضه گوارشی را به طور دقیق در بر می‌گیرد:
• نخست: نفخ معده.
• دوم: گاز معده.
• سوم: گاز روده.
• چهارم: صداها و قرقره‌های شکمی و روده‌ای (قَراقِر).
این‌ها همگی ذیل کلمه جامع «الإبهار» بیان شده است.
تمایز بالینی میان نفخ، گاز معده، گاز روده و قراقر
پرسش: تفاوت این موارد در دستگاه گوارش چیست؟
پاسخ: گاز معده با گاز روده تفاوت دارد. همچنین عوارض متعددی در دستگاه گوارش وجود دارد نظیر دل‌پیچه، سوءهاضمه، ترش کردن، ثقل معده (تُخَمه)، سوزش سر دل (سوزش معده در ناحیه اپی‌گاستر / Heartburn) و ریفلاکس، که همگی از اختلالات عملکردی و غیرعضوی دستگاه گوارش به شمار می‌روند و کلام معصوم با دقت و تفکیک علمی بدان‌ها اشاره فرموده است.
جامعیت علمی کلام معصوم در مقایسه با مراجع طب مدرن
در کتاب «اصول طب داخلی هاریسون»، در مبحث ریه و اختلالات تنفسی، از میان اقسام توقف تنفسی تنها به یک نوع آن یعنی «آپنه هنگام خواب» (Sleep Apnea) پرداخته شده است؛ در حالی که پیشوای معصوم (علیه‌السلام) با لفظ «الرَّبْو»، هر چهار قسم آپنه (آپنه در خواب، در بیداری، آپنه دمی و آپنه بازدمی) را سال‌ها پیش از پیدایش تجهیزات مدرن تبیین فرموده‌اند.
هنگامی که انسان در محضر معصوم زانو می‌زند، نه تنها با مرزهای دانش تجربی روز آشنا می‌شود، بلکه از مرزهای کنونی علم نیز فراتر می‌رود.
ضرورت احاطه بر شاخه‌های گوناگون علوم در فهم کلام معصومان
به خاطر داشته باشید که ائمه معصومین (علیهم‌السلام) برخوردار از علم لدنی، خزانه‌داران دانش الهی و مصداق ﴿وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ﴾[2] هستند. نباید بیانات معصوم یا آیات قرآن را صرفاً ترجمه تحت‌اللفظی و ادبیاتی نمود، نظیر خواندن یک متن ساده عربی؛ زیرا معصوم در تمام شاخه‌های علوم در اوج است.
اگر پژوهشگری بخواهد عمق فرمایشات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را دریابد، ناگزیر است از شاخه‌های مختلف علوم بهره گیرد. چنان‌که بزرگانی از علمای ما فرموده‌اند: چون انسان عمر نامحدود ندارد، شایسته است از هر دانشی به قدر کفایت توشه‌ای برگیرد تا فهم و تفقه او در متون دینی تعمیق یابد.
بررسی اهمیت حیاتی انتقال خون و فرآورده‌های سه‌گانه آن
پرسش: آیا انتقال خون و اهدای آن از دیدگاه طب مفید و کاربردی است؟
پاسخ: انتقال خون در صورتی که تحت نظر متخصصان و در مراکز معتبر و تخصصی صورت گیرد، امری بسیار ضروری و حیاتی است. در کشور ما نیز سازمان انتقال خون با رعایت ضوابط دقیق بهداشتی این فرآیند را مدیریت می‌کند.
نهم مرداد ماه هر سال، روز انتقال خون نام‌گذاری شده است. آمارها نشان می‌دهد که از هر سه انسان در طول حیات خود، یک نفر به دریافت خون یا فرآورده‌های آن نیازمند می‌شود.
از هر واحد خون اهدایی، سه فرآورده اصلی استحصال می‌گردد:
• پلاکت (عوامل انعقادی خون).
• پلاسما (بخش مایع خون حاوی پروتئین‌ها و آنتی‌بادی‌ها).
• گلبول‌های قرمز فشرده (Packed RBC).
این فرآورده‌ها پس از آزمایش و پایش‌های کامل استریلیزاسیون، در اختیار بیماران نیازمند قرار می‌گیرد.
پرسش: آیا پلاکت همان عامل انتقال اکسیژن در خون است؟
پاسخ: خیر؛ انتقال اکسیژن بر عهده هموگلوبینِ گلبول‌های قرمز است. پلاکت‌ها (Platelets / PLT) سلول‌های مسئول انعقاد خون هستند. اگر سطح پلاکت خون از حد مجاز کمتر شود، خونریزی‌ها مهار نمی‌گردد و در صورت بروز جراحت، خونریزی تا پای مرگ بیمار ادامه خواهد یافت. همین پلاکت‌ها هستند که با ایجاد لخته مانع از تداوم خونریزی می‌شوند.
• پرسش: آیا نمک طعام در انعقاد خون نقشی ایفا می‌کند؟
• پاسخ: خیر؛ نمک پادزهر و ضد سم است، اما عامل انعقاد خون، پلاکت‌ها و فاکتورهای انعقادی هستند.
پیامدهای افت پلاکت؛ از بیماری‌های مادرزادی تا دیابت کنترل‌نشده
در بیماران مبتلا به هموفیلی که نقص ژنتیکی در فاکتورهای انعقادی دارند، کمترین جراحت می‌تواند به خونریزی‌های مهلک بینجامد؛ به طوری که حتی اقدام ساده‌ای نظیر ختنه در این افراد باید با مراقبت‌های ویژه و تحت نظارت متخصص خون انجام پذیرد.
افت پلاکت گاهی غیرژنتیکی و اکتسابی است؛ به عنوان نمونه، در بیماران مبتلا به دیابت شدید و کنترل‌نشده، فاکتورهای انعقادی و ترمیم بافتی به شدت افت می‌کند؛ از این رو کوچک‌ترین زخم در بدن این افراد به سختی و گاه پس از هفته‌ها التیام می‌یابد.
راهکار طبیعی ارتقای سطح پلاکت در بیماران شیمی‌درمانی و دیابتی
گاهی افت پلاکت بر اثر عوامل اکتسابی رخ می‌دهد؛ نظیر بیماران سرطانی که تحت شیمی‌درمانی قرار می‌گیرند و یکی از عوارض شایع آن، کاهش شدید پلاکت‌های خون است.
همچنین در افراد مبتلا به دیابت کنترل‌نشده، ترمیم زخم‌ها با کندی مواجه می‌شود و فاکتورهای انعقادی ضعیف می‌گردد.
برای افزایش طبیعی و تدریجی سطح پلاکت‌ها (تا بیست واحد در هر مرحله)، دستورالعمل زیر بسیار نافع است:
• اجزا:
تخم سالم سیاه‌دانه.
تخم سالم یونجه.
عسل گَوَن طبیعی.
• روش مصرف:
یک قاشق مرباخوری تخم سیاه‌دانه، یک قاشق مرباخوری تخم یونجه و یک قاشق غذاخوری عسل گون را با یکدیگر مخلوط کرده و روزی یک بار کاملاً بجوید و میل نمایید تا سطح پلاکت‌های خون به حد نرمال بازگردد.
اهمیت انحصاری شیر مادر و تدابیر پیشگیری از افتادگی سینه
پرسش: مادری سؤال کرده است که در دوران شیردهی دچار افتادگی و شلی بافت سینه شده و نگران از دست رفتن تناسب اندام خود است؛ آیا جایز است شیردهی را قطع کرده و به کودک شیرخشک بدهد؟
پاسخ: به هیچ وجه نباید شیر مادر را قطع کرد؛ شیر مادر کامل‌ترین، انحصاری‌ترین و سالم‌ترین غذا برای نوزاد است و هیچ جایگزینی ندارد. تناسب اندام و قوام بافت‌ها با رعایت تدابیر صحیح تغذیه‌ای و تمرینات کششی اصلاح خواهد شد.
مادر شیرده باید پنج اصل را رعایت کند:
1. اصلاح تغذیه و پیشگیری از سوءتغذیه:
صبحانه‌های مقوی و متنوع مصرف کند؛ نظیر:
• یک روز شیر طبیعی همراه با عسل.
• یک روز شیر همراه با خرما.
• یک روز حلیم گندم پخته‌شده با گوشت بوقلمون.
2- شیوه صحیح در دهان گرفتن سینه توسط نوزاد:
سینه نباید بیش از حد فشرده شود. نوک سینه و بخش هاله قهوه‌ای اطراف آن (آرئول) باید به درستی در دهان کودک قرار گیرد تا هنگام مکیدن، هوای اضافه بلعیده نشود؛ زیرا بلع هوا عامل بروز کولیک، نفخ شدید و اسپاسم گوارشی در طفل است.
1. وضعیت صحیح بدنی هنگام شیردهی:
مادر باید با دست سینه را به گونه‌ای مهار کند که مجاری تنفسی و بینی نوزاد مسدود نگردد و عمل بلع به آسانی صورت پذیرد.
1. - تقویت عضلات فوقانی و میانی قفسه سینه:
انجام حرکات کششی ملایم در عضلات بالایی و میانی قفسه سینه موجب استحکام بافت پستان و جلوگیری از افتادگی آن می‌گردد.
1. پیاده‌روی منظم روزانه:
روزانه بیست الی سی دقیقه (و حداکثر تا چهل و پنج دقیقه) پیاده‌روی در سطح هموار و هوای آزاد، با گام‌های سریع به گونه‌ای که تعریق ملایم و افزایش خفیف ضربان قلب رخ دهد، قوام عضلانی را حفظ کرده و از شلی بافت‌ها جلوگیری می‌نماید.
درباره پوسیدگی دندان، پیری زودرس و زوال شناختی
پرسش: آقایی پرسیده‌اند با وجود رعایت بهداشت دهان و دندان، دچار پوکی و خرابی مکرر دندان‌ها هستم و علائم پیری زودرس در گوش، چشم، پوست و حافظه در من پدیدار شده است؛ برای تقویت دندان‌ها، مغز و افزایش طول عمر مفید چه توصیه‌ای دارید؟
پاسخ: بحث پیری زودرس مغز و راهکارهای پیشگیری از آن، مبحثی مفصل است که در جلسات آینده به طور مستقل بدان خواهیم پرداخت.
تدابیر دوگانه عسل طبیعی و عناب در افزایش طول عمر و استحکام دندان
برای تقویت لثه و دندان و افزایش طول عمر مفید، دو ماده دارویی زیر توصیه می‌شود:
نخست: عسل طبیعی مرغوب؛ که از شهد گل‌های غیرسمی به دست آمده باشد. یک قاشق از این عسل را در دهان بگذارید و به آرامی بجوید تا با بزاق دهان آمیخته شده و تمام سطوح دندان‌ها و لثه‌ها را در بر گیرد، سپس فرو ببرید.
دوم: عناب رسیده و شیرین؛ مصرف روزانه چهارده عدد عناب تازه یا خشک که در همان لحظه مصرف، هسته آن جدا شده باشد.
پرسش: تعداد و شیوه مصرف عناب در شبانه‌روز چگونه است؟
پاسخ: چهارده عدد در شبانه‌روز؛ به این صورت که هسته آن را جدا کرده و دانه دانه کاملاً جویده شود تا با بزاق مخلوط گردد. آسیاب کردن عناب همراه با هسته اشتباه است.
پرسش: برای بهداشت دهان و دندان چه ترکیبی مناسب‌تر است؟
پاسخ: پودر نمک طعام طبیعی، و برتر از آن، شست‌وشو با محلولی مرکب از یک‌پنجم سرکه طبیعی سیب و چهارپنجم آب یا گلاب طبیعی سبک بسیار نافع است.
کاربرد فلوراید دی‌آمین نقره (SDF) در دندان‌پزشکی نوین
در دندان‌پزشکی جدید، ترکیبی شیمیایی به نام «فلوراید دی‌آمین نقره ۳۸٪» (Silver Diamine Fluoride - SDF 38%) وجود دارد که هر شش ماه یک‌بار توسط متخصص دندان یا لثه بر روی دندان‌ها قرار داده می‌شود. این محلول توانسته است فرآیند پوسیدگی دندان‌های شیری در کودکان و دندان‌های سالمندان (افراد بالای شصت سال) را در بیش از نیمی از موارد متوقف سازد.
مزایا و معایب فلوراید دی‌آمین نقره (SDF) در مهار پوسیدگی دندان
محلول شیمیایی «فلوراید دی‌آمین نقره ۳۸٪» (Silver Diamine Fluoride) در دندان‌پزشکی نوین، هر شش ماه یک‌بار برای مهار پوسیدگی دندان‌های شیری در اطفال و دندان‌های سالمندان بالای شصت سال به کار می‌رود و در بیش از نیمی از موارد، پیشرفت پوسیدگی را متوقف می‌سازد.
مزایای این روش عبارتند از:
• ارزان‌قیمت بودن.
• عدم نیاز به تزریق آمپول بی‌حسی موضعی.
• عدم نیاز به تراشیدن دندان با مته و فرز دندان‌پزشکی.
اما این درمان یک نقطه ضعف ظاهری دارد؛ نقره موجود در این ترکیب، بخش‌های پوسیده دندان را به طور دائمی به رنگ تیره و سیاه درمی‌آورد، درست شبیه لکه‌های ناشی از قطره آهن بر دندان‌های کودکان. بنابراین، ضمن توجه به آثار مثبت آن، باید به تغییر رنگ بافت دندان نیز واقف بود.
خواص درمانی عناب و عسل در طب اسلامی
در کنار این روش، راهکار اصیل و جامع طب اسلامی همان جویدن آرام عسل طبیعی و مصرف منظم روزانه چهارده عدد عناب رسیده و شیرینِ بدون هسته است.
عناب علاوه بر محافظت از دندان‌ها، خواص متعددی دارد:
◦ سطح هموگلوبین خون را ارتقا می‌بخشد و کم‌خونی را مهار می‌کند.
◦ مانع تشکیل سنگ‌های کریستالی در کیسه صفرا می‌شود.
◦ خاصیت ضد تومور و ضد توده دارد.
◦ طول عمر مفید انسان را افزایش می‌دهد.
لزوم جایگزینی سوخت‌های فسیلی با انرژی‌های تجدیدپذیر
پرسش: جمعی از مهندسان سؤال کرده‌اند: تا چه زمانی باید در نیروگاه‌های حرارتی و سیکل ترکیبی از سوخت‌های فسیلی نظیر مازوت، گازوئیل، زغال‌سنگ و گاز طبیعی استفاده کنیم؟ آیا امکان استفاده از انرژی‌های پاک برای تولید برق در مقیاس وسیع وجود دارد؟
پاسخ: بله، مسلماً امکان‌پذیر است و سال‌ها است بر این امر تأکید می‌کنم. گذار به انرژی‌های پاک نه تنها یک ضرورت زیست‌محیطی، بلکه از منظر پدافند غیرعامل در شرایط بحران و تحریم امری حیاتی است. در نبردهای کنونی، آسیب‌پذیری شبکه‌های متمرکز انرژی و نیروگاه‌های سوخت فسیلی بسیار بالا است و باید شبکه برق کشور را به منابع تجدیدپذیر متصل کرد.
• منبع نخست: انرژی زمین‌گرمایی (ژئوترمال)
نخستین منبع پایدار، «انرژی گرمایی درون زمین» است. ساختار کره زمین از هسته، فوق‌هسته، گوشته (جبّه)، مرز موهو و پوسته زمین با ضخامتی بین ۱۶ تا ۳۰ کیلومتر تشکیل شده است. در اعماق زمین مواد مذاب و حرارت فوق‌العاده‌ای وجود دارد که از طریق منافذ آتشفشانی، شکاف‌های کوهستانی و بستر اقیانوس‌ها حرارت خود را ساطع می‌کند.
این حرارتِ بی‌پایان، منبعی رایگان و دائمی برای تولید بخار و به حرکت درآوردن توربین‌های تولید برق است و می‌توان بدون آلودگی هوا از آن بهره‌برداری کرد.
• منبع دوم: انرژی باد و پدافند غیرعامل
دومین منبع پاک، «انرژی باد» است. در رشته‌کوه‌های البرز، زاگرس و کوهپایه‌های گوناگون ایران در طول بیست و چهار ساعت شبانه‌روز بادهای مستمر می‌وزد.
با نصب توربین‌های بادی در مناطق بادخیز کشور می‌توان در سطحی گسترده برق تولید کرد. مزیت راهبردی این روش آن است که تولید انرژی به صورت غیرمتمرکز در هزاران نقطه انجام می‌گیرد؛ از این رو در مواقع جنگ و بحران، دشمن نمی‌تواند با هدف قرار دادن چند نیروگاه بزرگ، شبکه برق‌رسانی کشور را مختل سازد.
انرژی امواج دریا؛ ظرفیت عظیم سواحل شمالی و جنوبی ایران
سومین منبع: تجدیدپذیر، «انرژی امواج دریا» است. سخن گفتن از ناترازی برق در کشوری که در شمال به دریای خزر و در جنوب به خلیج فارس و دریای عمان متصل است، پذیرفتنی نیست. در سواحل کشور در تمام بیست و چهار ساعت شبانه‌روز امواج مداوم در حرکتند و می‌توان با فناوری‌های نوین هیدرودینامیک، از تلاطم امواج برق پاک تولید کرد.
مهندسان ما نباید صرفاً مقلد الگوهای سنتی غرب و شرق باشند، بلکه باید از مواهب طبیعی و خدادادی این سرزمین برای رفع نیازهای اساسی جامعه بهره‌برداری نمایند.
ضرورت خودکفایی مراکز علمی و حوزوی با پنل‌های خورشیدی
چهارمین منبع: «انرژی خورشید» است. این نکته را برای چندمین بار تذکر می‌دهم: حوزه‌های علمیه و مدارس دینی باید پیشگام در استفاده از این موهبت باشند. این شایسته نیست که مبالغ هنگفتی از وجوهات و بیت‌المال صرف پرداخت قبوض برق و گاز این بناهای وسیع شود.
پشت‌بام‌های گسترده مدارس علمیه در طول سال پیوسته در معرض تابش مستقیم آفتاب است. با نصب سلول‌ها و پنل‌های خورشیدی بر روی این پشت‌بام‌ها، می‌توان برق تمامی بخش‌ها اعم از مدرس‌ها، کتابخانه‌ها، حجره‌ها و آشپزخانه‌ها را تأمین کرد و حتی مازاد برق تولیدی را به شبکه سراسری فروخت و درآمد پایداری برای تأمین معیشت طلاب و استقلال حوزه‌ها ایجاد نمود.
انرژی شکافت هسته‌ای و ویژگی‌های سازه‌ای راکتورها
پنجمین منبع: «انرژی شکافت هسته‌ای» با ساخت نیروگاه‌های اتمی است؛ نظیر آنچه در نیروگاه اتمی بوشهر احداث گردیده است. محفظه و گنبد بتنی این راکتورها با ضخامتی در حدود سه متر بتن مسلح با میلگردهای ویژه ساخته می‌شود تا حداکثر ایمنی را در برابر حوادث و پرتوها تضمین نماید.
در فرآیند شکافت هسته‌ای، با شکافتن هسته اورانیوم ۲۳۵، حرارت عظیمی تولید می‌شود که آب را به بخار پرفشار تبدیل کرده و توربین‌های مولد برق را به چرخش درمی‌آورد. قرص‌ها و میله‌های سوخت هسته‌ای در این نیروگاه‌ها می‌توانند تا یک سال انرژی مداوم و پاک تولید کنند.
افق نوین انرژی؛ همجوشی هسته‌ای (فیوژن) و الگوبرداری از شمس
ششمین منبع: که در زمره پیشرفته‌ترین مرزهای دانش روز قرار دارد، «انرژی همجوشی هسته‌ای» (Nuclear Fusion) از طریق ساخت راکتورهای همجوشی (توکامک) است. امیدواریم کشور ما پس از چین در رتبه‌های برتر جهانی در دستیابی به این فناوری قرار گیرد.
در همجوشی هسته‌ای، ایزوتوپ‌های سبک نظیر هلیوم و هیدروژن در شرایط حرارتی و مغناطیسی فوق‌العاده با یکدیگر ترکیب می‌شوند و هسته‌های سنگین‌تری پدید می‌آورند که انرژی آزادشده از آن به مراتب بیش از فرآیند شکافت هسته‌ای است. این فرآیند دقیقاً همان سازوکاری است که خداوند متعال در قلب ستارگان و کره خورشید قرار داده است تا نور و گرمای بی‌پایان به جهان ساطع کنند.
حالات چهارگانه ماده و تبیین فیزیک پلاسما
ماده در جهان در چهار حالت فیزیکی تجلی می‌یابد:
• جامد.
• مایع.
• گاز.
• پلاسما.
هنگامی که ماده مایع حرارت می‌بیند، به گاز تبدیل می‌گردد؛ اما اگر گازها تا دماهای فوق‌العاده بالا حرارت ببینند، الکترون‌ها از قید هسته اتم جدا می‌شوند. این توده یونیزه‌شده مرکب از یون‌های مثبت و الکترون‌های آزاد را «پلاسما» می‌نامند. جرم خورشید نیز اساساً از جنس پلاسما است.
ساختار اتم، ذرات بنیادین و فناوری‌های ریزاتمی
در فیزیک اتمی، هسته اتم شامل پروتون‌ها و نوترون‌ها است که الکترون‌ها به دور آن در گردشند. هنگامی که در اثر انرژی شدید، الکترون‌ها جدا شوند، حالت پلاسما پدیدار می‌گردد.
در فیزیک ذرات بنیادی، درون هسته اتم بیش از چهارصد ذره زیراتمی (نظیر کوارک‌ها، گلوئون‌ها و بوزون‌ها) شناسایی شده است.
در مقیاس‌های ابعادی:
◦ فناوری نانو در مقیاس ۱۰ به توان منفی ۹ متر است.
◦ ساختار اتمی در محدوده ۱۰ به توان منفی ۱۶ متر قرار دارد.
◦ و ذرات بنیادی در ابعاد ۱۰ به توان منفی ۲۴ متر مورد بررسی قرار می‌گیرند.
نقد مونتاژکاری و لزوم تولید دانش اصیل
دانشمندان ما نباید به مونتاژکاری یا ترجمه صرف متون غربی و شرقی بسنده کنند؛ بلکه باید با بهره‌گیری از سرچشمه علوم وحیانی و تلاش پژوهشی، کتاب‌های مرجع علمی را خود به رشته تحریر درآورند و به قله‌های مرجعیت علمی در جهان دست یابند.
پلاسما در ساختار خورشید و ایده ساخت خورشید مصنوعی
همان‌طور که بیان شد، ماده دارای حالات گوناگونی است: جامد، مایع، گاز و پلاسما. باید دانست که خورشید ستاره‌ای عظیم است که از پلاسما تشکیل شده است.
• تذکر: بشر در عصر حاضر و در آینده این توانایی را دارد که «خورشید مصنوعی» بسازد. در کشورهایی نظیر چین گام‌های بزرگی در این زمینه برداشته شده است و کشور ما نیز ظرفیت‌های علمی بالایی در عرصه فیزیک پلاسما و طرح‌های شتاب‌گر ملی (نظیر چشمه نور در نزدیکی قزوین) دارا است.
مهار مغناطیسی پلاسما در دمای صد میلیون درجه سانتی‌گراد
برای تحقق همجوشی هسته‌ای کنترل‌شده، باید پلاسما را در محفظه راکتورهای ویژه تا دمایی نزدیک به ۱۰۰ میلیون درجه سانتی‌گراد گرم کرد تا احتمال برخورد و همجوشی میان هسته‌های هیدروژن به حداکثر برسد.
در چنین حرارت فوق‌العاده‌ای، هیچ ماده و دیواره فیزیکی توان مقاومت در برابر پلاسما را ندارد؛ از این رو باید یک میدان مغناطیسی بسیار قدرتمند با شدت ۶.۵ تسلا ایجاد کرد.
تعریف واحد تسلا و نقش قفس مغناطیسی در ممانعت از اتلاف انرژی
«تسلا» واحد اندازه‌گیری شدت میدان مغناطیسی است. میدان مغناطیسی با شدت ۶.۵ تسلا، چندین هزار برابر قوی‌تر از میدان مغناطیسی طبیعی کره زمین است.
این میدان مانند یک قفس نامرئی عمل می‌کند که توده پلاسما را در فضای بینابینی و خلأ معلق نگه می‌دارد، به طوری که نه با دیواره و پوسته راکتور تماس پیدا کند و نه به هسته مرکزی برخورد نماید.
بدین ترتیب، جریان الکتریسیته بدون کمترین مقاومت اهمی و بدون هیچ‌گونه هدررفت و اتلاف حرارتی جریان می‌یابد. در اصطلاح مهندسی برق و قدرت، در این سامانه هیچ‌گونه «پِرتِ انرژی» رخ نمی‌دهد.
مشخصات فنی و هندسی راکتور توکامک و کویل‌های D شکل
ساختار هندسی راکتور همجوشی هسته‌ای (توکامک) به شکل یک «دونات بزرگ» (محفظه حلقوی چنبره‌ای / Torus) طراحی می‌شود که در پیرامون آن آهنرباهای بسیار قدرتمند نصب می‌گردد.
در این سازه، ۱۶ آهنربای ابررسانای غول‌پیکر به شکل حرف D انگلیسی در کنار یکدیگر چیده می‌شوند. ابعاد هر یک از این آهنرباها بالغ بر ۲۱ متر ارتفاع و ۱۲ متر عرض است، و وزن هر کدام ۵۸۲ تن می‌باشد.
این سازه، بزرگ‌ترین سامانه آهنربایی همجوشی ابررسانا در جهان به شمار می‌رود که حداقل ۶۰ سال عمر مفید و عملیاتی دارد و کارایی آن به مراتب بالاتر از پروژه‌های تحقیقاتی چندملیتی است.
تقارن شگفت‌انگیز سردترین و گرم‌ترین دما در قلب راکتور
شگفتی بزرگ این فناوری در آن است که در درون این راکتور، هم‌زمان گرم‌ترین و سردترین نقطه ایجاد می‌گردد:
از یک سو، گرم‌ترین دمای پلاسمایی در مرکز به نزدیک ۱۰۰ میلیون درجه سانتی‌گراد می‌رسد؛
و از سوی دیگر، در چند متری آن، برای حفظ خاصیت ابررسانایی آهنرباها، سردترین دما یعنی دمای منفی ۲۶۹ درجه سانتی‌گراد (معادل ۴ درجه کلوین) از طریق فناوری خلأ و سیستم‌های خنک‌کننده برودتی تثبیت می‌شود.
خداوند رفتگان شما و ما را قرین رحمت فرماید و به همگان توفیق علم و عمل عنایت فرماید.