موضوع: آیهٔ 69 سورهٔ مبارکهٔ نساء
﴿وَ مَن يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولَٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِم مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولَٰئِكَ رَفِيقًا﴾
در ادامهٔ تفسیر آیهٔ شصت‌ونه از سورهٔ مبارکهٔ نساء
جهت پنجم : بیان روایات وارده در ذیل این آیهٔ کریمه
روایات این باب به دو دسته تقسیم می‌شوند:
نخست: روایات منقول در کتب تفسیری شیعه روایات امامیه.
دوم: روایات منقول در کتب تفسیری اهل سنت. در ذیل این آیه، در روایات شیعه سه مطلب و در روایات اهل سنت یک مطلب بیان شده است.
آن مطلبی که هم در روایات عامه و هم در روایات امامیه وجود دارد (چنان‌که پیش‌تر اشاره شد)، «شأن نزول» آیه است.
این آیهٔ شریفه در چه زمینه‌ای نازل شده است؟ در روایت آمده است که مردی از انصار مدینه به رسول خدا (ص) بسیار علاقه‌مند بود؛ وی خدمت پیامبر عرض کرد: «من به شما محبت شدیدی دارم، اما غصه‌ای مرا آزار می‌دهد؛ با این علاقهٔ شدیدی که به شما دارم، در روز قیامت و پس از ورود شما به بهشت، اگر من توفیق ورود به بهشت را داشته باشم، در درجات پایین‌تری قرار خواهم گرفت و توفیق زیارت شما را از دست خواهم داد و این امر مرا رنج می‌دهد.» پیامبر (ص) پاسخی ندادند تا اینکه جبرئیل نازل شد و این آیه را آورد: «وَ مَن يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولَٰئِكَ مَعَ...»
مفاد آیه این است که اگر اطاعت از خدا و رسول تحقق یابد، در روز قیامت نیز با آنان معیت و همراهی خواهید داشت و ملحق خواهید شد.
اصل «معیت و لحوق» و سازوکار آن
از این روایت، اصل مهمی در مباحث معادشناسی استفاده می‌شود که تحت عنوان «اصل معیت و لحوق» (همراهی و ملحق شدن) شناخته می‌شود. معیت به معنای همراهی، و لحوق به معنای ملحق شدن است. مقصود از این اصل آن است که اگرچه ما در درجهٔ اولیای الهی نیستیم، اما می‌توانیم با آنان همراه باشیم؛ چنان‌که غلام یک خانواده را در نظر بگیرید؛ غلام از افرادِ نسبی خانواده نیست، اما هر کجا که آنان بروند، او نیز به عنوان خدمتکار همراهشان است و از ارباب خود جدا نمی‌شود.
روایاتِ معیت و لحوق متعدد هستند و دلالت دارند بر اینکه بابِ همراهی و لحوق مسدود نیست؛ لکن تحقق این معیت نیازمند سازوکار و فرمول مشخصی است. هر کسی نمی‌تواند با خوبان عالم همراه شود؛ سازوکار ذکرشده در آیه همان «اطاعت» است: «وَ مَن يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ». اطاعتِ مطلق از انسانِ کامل، ثمره‌ای جز «محبت» ندارد. محبت، دل‌ها را به یکدیگر گره می‌زند و میان مُحِب و محبوب اتحاد ایجاد می‌کند. اطاعت، تولید محبت می‌کند و محبت، موجب اتحاد و معیت با محبوب می‌گردد. در ادبیات فارسی و عربی نیز به این حقیقت اشاره شده است؛ از زبان مجنون نقل می‌کنند:
من کیستم، لیلی و لیلی کیست من؟
ما یک روحیم اندر دو بدن!
این اتحاد، ناشی از محبتِ خالص است. در اشعار عربی نیز آمده است:
أنا من أهوى ومن أهوى أنا
نحن روحان حللنا بدنا
محبت چنین اثری دارد؛ و این محبت از «اطاعت» سرچشمه می‌گیرد. از آثار محبت این است که صفات و آثار موجود در محبوب، در مُحِب نیز ظهور پیدا می‌کند. در تاریخ نگاشته‌اند که اویس قرنی پیامبر (ص) را ندیده بود، اما عاشق و شیفتهٔ آن حضرت بود. او تک‌فرزند بود، پدری نداشت و مادری سالخورده داشت که جز او کسی را نداشت و نمی‌توانست او را تنها بگذارد. اویس آوازهٔ پیامبر (ص) را شنیده بود و با وجود عدم دیدار، دلدادهٔ آن حضرت بود. هرچه به مادر اصرار می‌کرد که اجازه دهد به زیارت پیامبر برود، مادر به دلیل عدم توانایی در تحمل دوری فرزندش در یمن، مخالفت می‌کرد. فاصلهٔ یمن تا حجاز با وسایل آن زمان بسیار طولانی بود (رفت‌وبرگشت حدود یک ماه به طول می‌انجامید).
سرانجام پس از اصرار فراوان اویس، مادر به شرطی اجازه داد که به مدینه برود، فقط پیامبر را زیارت کند و شب را در مدینه نمانده بلافاصله بازگردد. اویس پذیرفت و به مدینه آمد؛ اما اتفاقاً در آن هنگام پیامبر (ص) در شهر حضور نداشتند و به غزوه یا سفری رفته بودند. بر اساس عهدی که با مادر بسته بود، نمی‌توانست شب را بماند؛ لذا با وجود اشتیاق فراوان، مدینه را ترک کرد و بازگشت. فردای آن روز که پیامبر (ص) به مدینه بازگشتند، فرمودند: «چه کسی دیروز به خانهٔ ما آمده است؟ من بوی بهشت را استشمام می‌کنم؛ إنّی لأشم رائحة الرحمن من جانب الیمن.» اصحاب عرض کردند: شخصی به نام اویس آمده بود. اویس پیامبر را ندیده بود، اما عشقِ عمیقی میان او و پیامبر برقرار شده بود.
در تاریخ نقل شده است که در روز جنگ احد، هنگامی که سنگی به دندان‌های پیشین (ثنایا) و قسمت پایین دهان رسول خدا (ص) اصابت کرد و دندان‌های مبارک آن حضرت شکست، در همان ساعت و بدون هیچ حادثهٔ ظاهری، دو دندانِ اویس در یمن نیز شکست! این نمونه‌ای از اتحادِ غیبیِ ناشی از محبت است. در امور غیرمعنوی نیز نمونه‌هایی مشاهده شده است؛ مثلاً مادری که به فرزند دور از خود محبت شدیدی دارد، در همان ساعتی که فرزندش در راه دور دچار سردرد شدید می‌شود، به سبب شدت تعلق خاطر، درد در روح و جسم مادر نیز منعکس می‌گردد. این‌گونه ارتباطات به دلیل فرازمانی و فرامکانی بودنِ روح است؛ روح مقید به زمان و مکان نیست و از فاصلهٔ دور نیز می‌تواند ارتباط برقرار کند. آنچه این ارتباط را برقرار می‌کند «محبت» است، و آنچه محبت را به وجود می‌آورد «اطاعت» است. این فرمولِ آیهٔ شریفه است که انسان را به معیت با پیامبران، شهدا و صالحین می‌رساند.
به همین دلیل است که در روایات بر مسئلهٔ محبت تأکید فراوانی شده است؛ راوی خدمت امام باقر (ع) عرض کرد: «من شما را بسیار دوست دارم؛ آیا این محبت به حال من سودمند است؟» حضرت در پاسخ فرمودند: «هل الدين إلا الحب؟» آیا دین چیزی جز محبت است؟ تمامی دستورات دینی به گونه‌ای تنظیم شده است که ما را محب خدا سازد. هدف از عبادات، انجام تشریفات صرف نیست؛ بلکه فلسفهٔ واقعیِ احکام این است که ما عاشق خدا و اولیای او شویم: «وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ». محبت باید تحقق یابد و تمامی این تکالیف، طریق و ابزاری برای رسیدن به این مقصود است. در زیارات و ادعیه نیز بر کلمهٔ محبت تأکید فراوان شده است، زیرا روح به واسطهٔ محبت زنده می‌شود و حیات ابدی می‌یابد:
هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق
ثبت است بر جریدهٔ عالم دوام ما
در دعای کمیل نیز عرضه می‌داریم: «وَاجْعَلْ لِسَانِي بِذِكْرِكَ لَهِجًا وَقَلْبِي بِحُبِّكَ مُتَيَّمًا»؛ خدایا، زبانم را به ذکر خود گویا ساز و قلبم را به محبت خود شیدا و دیوانه گردان. اساساً دین آمده است تا ما را در وادی محبت وارد کند و هدف نهایی، محبت به خدا و اولیای الهی است تا به واسطهٔ این محبت، معیت و لحوق با آنان حاصل شود.
موضوع دوم: معرفی مصادیق چهارگانه در روایات
مطلب دوم در روایات، معرفی مصادیق چهارگانهٔ مذکور در آیه (نبیین، صدیقین، شهدا، و صالحین) است. در تفسیر برهان (جلد ۲، صفحهٔ ۱۲۴) روایتی از انس بن مالک (از اصحاب پیامبر) نقل شده است که وی می‌گوید: روزی رسول خدا (ص) نماز جماعت صبح را با ما گزاردند. عادت مبارک حضرت این بود که پس از اتمام نماز و تعقیبات، برمی‌گشتند و رو به جمعیت می‌نشستند (مشابه آنچه امروزه در مساجد حرمین شریفین رایج است). هرکس سؤالی داشت می‌پرسید و پس از آن متفرق می‌شدند.
انس بن مالک می‌گوید: پس از نماز، پیامبر روی مبارک را به سمت ما برگرداندند؛ من فرصت را مغتنم شمرده و عرض کردم: ای رسول خدا، اگر صلاح می‌دانید، آیهٔ «فأولئک مع الذین انعم الله علیهم...» را برای ما تفسیر کنید و مصادیق آن را تبیین فرمایید. رسول خدا (ص) در پاسخ فرمودند:
اما نبیین، مراد از آن خودم هستم.
اما صدیقین، مراد برادرم علی بن ابی‌طالب (ع) است.
اما شهدا، مراد عمویم حمزه است.
و اما صالحین، مراد دخترم فاطمه و فرزندانش حسن و حسین (ع) هستند.
انس می‌گوید در آن جلسه عباس (عموی پیامبر) نیز حضور داشت؛ وی با شنیدن این اسامی به سرعت بلند شد، جلو آمد و اعتراض‌کنان گفت: یا رسول الله! مگر من و شما و علی و فاطمه و حسن و حسین از یک ریشه و درخت نیستیم؟ چرا نام ما در این فهرست نیامد؟ پیامبر (ص) فرمودند: عموجان، چگونه چنین سخنی می‌گویی؟ عباس پاسخ داد: شما علی، فاطمه، حسن و حسین را نام بردید، اما ما را حذف کردید؛ در حالی که ما همه از یک خاندان و تباریم.
در اینجا رسول خدا (ص) تبسمی کردند و فرمودند: عموجان، مسائل را با هم مخلوط نکن. ما از جهت جسمانی و نسبی با شما یکی هستیم، اما از جهت روحانی، روحِ من و علی و فاطمه از جایگاه دیگری است. جسم ما واحد است و جدِ همهٔ ما عبدالمطلب است، اما روحِ ما پیش از خلقت آدم به گونهٔ دیگری آفریده شده بود. در روایات نیز آمده است: «أنا و علی من شجرة واحدة و سائر الناس من شجرة شتی». عباس می‌خواست روابط فامیلی را با مراتب معنوی مقایسه کند، در حالی که ممکن است دو برادر یکی در اوج سعادت و دیگری در قعر شقاوت باشد؛ صرف اشتراک در پدر و مادر، کمالات معنوی را به دنبال نمی‌آورد.
موضوع سوم: تعیین مصداق «مَن یطِعِ اللهَ و الرَّسُولَ» در روایات امامیه
مطلب سوم در روایات امامیه، تعیین مصداقِ کسانی است که اطاعتِ خدا و رسول را به نحو کامل انجام داده و با نبیین و صالحین معیت پیدا می‌کنند. در روایتی که شیخ کلینی در تفسیر برهان (جلد ۲، صفحهٔ ۱۲۴، حدیث ۲) از محمد بن سلیمان از ابی‌عبدالله (ع) در گفتگو با ابوبصیر نقل می‌کند، امام صادق (ع) به ابوبصیر فرمودند: «یا أبامحمد! لقد ذکر الله فی کتابکم...» خداوند شما شیعیان را در قرآن یاد کرده است.» ابوبصیر عرض کرد: آقای من، کجای قرآن نامی از ما برده شده است؟ حضرت همین آیه را تلاوت فرمودند﴿: فأولئک مع الذین أنعم الله علیهم من النبیین والصدیقین...﴾
بنابراین، مصداقِ حقیقیِ ﴿من یطع الله والرسول﴾، شیعیانِ اهل‌بیت (ع) هستند؛ زیرا تنها آنان حقِ اطاعت از خدا و رسول را به جای آوردند، برخلاف دیگرانی که خلیفهٔ بلافصل رسول خدا را کنار زدند و با دختر پیامبر آن رفتارها را روا داشتند. چگونه مدعی اطاعت از خدا و رسول هستند در حالی که حضرت زهرا (س) وصیت فرمودند شبانه غسل و کفن شوند و فرمودند نمی‌خواهم آنان در تشییع جنازهٔ من شرکت کنند؟
چرا فاطمهٔ زهرا (س) از آن جماعت ناراحت بود؟ ایشان نه تنها از خلیفهٔ اول و دوم، بلکه از عموم مهاجرین و انصاری که سکوت اختیار کردند و تماشاگر مظلومیت امیرالمؤمنین (ع) بودند، گلایه داشتند. آیا سخنان پیامبر دربارهٔ امیرالمؤمنین (ع) را نشنیده بودند که فرمود: «اللهم انصر من نصره، و اخذل من خذله»؟ کسانی که سنت پیامبر را زیر پا گذاشتند، رهبرانِ این انحراف بودند و دیگران نیز به دنبال آنان حرکت کردند.
بر همین اساس، در روایات ما تصریح شده است که مصداقِ این آیه شریفه، شیعیانِ راستینِ اهل‌بیت (ع) هستند؛ زیرا غیر از شیعیان، کسی حقِ اطاعتِ کامل از خدا و رسول را محقق نساخت، بلکه با کنار زدن اوصیاء و گماردن افراد غیرصالح بر مسند خلافت، مخالفتِ خود را با رسول خدا (ص) بروز دادند.