موضوع: آیه 64 و 65 سوره نساء

جهت پنجم آیه ۶۴: بحث روایی و شمول آیه بر حاکمان مشروع

مضمون روایات: بر اساس روایت امام باقر (ع) در تفسیر البرهان، عبارت «جَاءُوكَ» در آیه ۶۴ گرچه در ظاهر خطاب به پیامبر (ص) است، اما حضرت علی (ع) و ائمه اطهار (ع) را نیز شامل می‌شود.

تفسیر بودن تطبیق (نه تأویل): این تطبیق از باب «تفسیر و ظاهر آیه» است نه «تأویل و بطن»؛ چرا که مجموعه آیات ۶۰ تا ۶۵ در مقام تشریح شئون حاکمیت اسلامی است. در زمان نزول، پیامبر (ص) مصداق حاکم بود و پس از ایشان امیرالمؤمنین (ع) و در عصر غیبت نیز ولی فقیه مصداق حاکم مشروع است.

ورود به آیه ۶۵ سوره نساء و نکات لغوی و ادبی

﴿فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا﴾

مبحث لغوی (معنای ﴿شَجَرَ﴾):

معنای اصلی آن «درخت» است، اما در آیه کنایه از منازعات و اختلافات درهم‌تنیده است.

وجه مناسبت: همان‌طور که شاخ و برگ‌های درخت در هم تنیده شده و تفکیک آن‌ها دشوار می‌شود، ادعاها و نزاع‌های طرفین دعوا نیز در هم پیچیده شده و تشخیص حق را برای قاضی دشوار می‌سازد (واژه «مشاجره» نیز از همین ریشه است).

نکات اعرابی و ادبی:

﴿فَلَا وَرَبِّكَ﴾: ترکیب قسم است که ﴿واو﴾ برای قسم و ﴿لا﴾ برای تأکید قسم آمده است؛ جواب قسم نیز «لَا يُؤْمِنُونَ» می‌باشد.

﴿ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا﴾: واژه ﴿تسلیماً﴾ مفعول مطلق تأکیدی است و بر تسلیم ۱۰۰ درصدی و مطلق در برابر دستور و حکم پیامبر (ص) دلالت دارد.

تفاوت مکتب شیعه و اهل سنت در مقام تسلیم و اجتهاد

دیدگاه شیعه: در برابر سخن و سنت پیامبر (ص) اجتهاد در برابر نص جایز نیست و تسلیم باید کاملاً مطلق باشد (همان‌گونه که امیرالمؤمنین (ع) فانی در پیامبر و دستورات الهی بود).

دیدگاه اهل سنت: اهل سنت میان قرآن و کلام پیامبر تفکیک قائل شده و اجتهاد در برابر دستورات پیامبر را مجاز می‌دانستند که نتیجه آن کنار گذاشتن برخی سنت‌های صریح پیامبر توسط خلفا بود.