موضوع: نقد و بررسی دلالتی حدیث سعه

موضوع اصلی جلسه:

مرحله دوم از نقد و بررسی «حدیث سعه» (نقل‌شده از پیامبر گرامی اسلام: الناس في سعة ما لم يعلموا) یعنی بررسی دلالت آن بر اثبات اصالت البراءة در شبهات

اقوال در دلالت حدیث:

1: دیدگاه عدم دلالت بر برائت اصولی (دیدگاه مختار): مرحوم شیخ انصاری در کتاب رسائل، محقق اصفهانی در نهایة الدرایة و همچنین استاد، معتقدند این حدیث دلالتی بر برائتِ مدنظر اصولیین ندارد.

2: دیدگاه دلالت بر برائت اصولی: صاحب کفایه، محقق نائینی، محقق عراقی، آیت‌الله خویی و امام خمینی قائل به دلالت حدیث بر اصالت البراءة اصولی هستند.

تفکیک میان برائت اصولی و برائت اخباری

برائت اصولی: برائتی است که در شبهات حکمیه تحریمیه، وجوب احتیاط را نفی کرده و روایات احتیاط اخباریین را کنار می‌زند.

برائت اخباری: برائتی است که اخباریین نیز آن را پیش از وصول روایات احتیاط می‌پذیرند، اما معتقدند با آمدن روایات احتیاط، موضوع آن برداشته می‌شود.

نکته کلیدی: نزاع در این است که آیا حدیث سعه «برائت اصولی» را اثبات می‌کند یا «برائت اخباری» را.

تقریب استدلال مرحوم شیخ انصاری بر عدم دلالت

موضوع در حدیث سعه، «عدم علم» است (تا زمانی که علم نداری در سعه هستی).

روایات احتیاط برای مکلف علم به وظیفه ایجاد می‌کنند و موضوع «عدم علم» را برمی‌دارند.

بنابراین، حدیث سعه معادل قاعده «قبح عقاب بلا بیان» بوده و روایات احتیاط بر موضوع آن «ورود» پیدا می‌کنند؛ در نتیجه، توانایی ایستادگی در برابر اخبار احتیاط را ندارد.

اشکال آخوند خراسانی و قائلین به دلالت

ایشان متعلقِ «عدم علم» را منحصراً «عدم علم به حکم واقعی» می‌دانند.

اخبار احتیاط تنها علم به «حکم ظاهری» می‌آورند و علم به حکم واقعی ایجاد نمی‌کنند.

در نتیجه، حتی با وجود اخبار احتیاط، مکلف همچنان نسبت به حکم واقعی عدم علم دارد؛ پس موضوع حدیث سعه باقی مانده و برائت اصولی ثابت می‌شود.

دفاع محقق اصفهانی و جمع‌بندی نهایی استاد

محقق اصفهانی تبیین می‌کنند که حدیث سعه در مقام بیان یک حکم ارتکازی و عقلایی است (العلم قاطع للعذر).

عقلای عالم در قاطعیت عذر توسط علم، تفاوتی میان علم به حکم واقعی و علم به حکم ظاهری قائل نیستند؛ هرگاه علمی (حتی به حکم ظاهری) آمد، عذر برطرف می‌شود.

بنابراین متعلق عدم علم، اعم از حکم واقعی و حکم ظاهری است.

نتیجه نهایی: اخبار احتیاط با آوردن علم به حکم ظاهری، موضوع حدیث سعه را برمی‌دارند؛ لذا این حدیث تنها برائت اخباری را بیان می‌کند و توانایی اثبات برائت اصولی در برابر روایات احتیاط را ندارد