موضوع: اصول علمیه/ بررسی حدیث رفع /
ادامه بررسی «حدیث رفع»
مقام اول: فقه الحديث و تبیین فقرات سه‌گانه پایانی
پس از قرائت متن حدیث رفع («رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي تِسْعَةُ أَشْيَاءَ...»)، سه فقره پایانی که دارای ابهام مفهوم بودند تبیین گردید:
تبیین مفاهیم:
«الطیَرَة»: فال بد زدن.
«الحَسَد»: احساس و روحیه حسادت درونی.
«التَّفَکُّرُ فِی الوَسْوَسَةِ فِی الخَلْق»: خطورات ناخودآگاه ذهنی، افکار ناشی از وسوسه نفسانی و سؤالات یا اعتراضات درونی نسبت به آفرینش و قضا و قدر الهی.
شرط نفی گناه و مؤاخذه («مَا لَمْ یَنطِقْ بِشَفَة»):
این سه صفت و حالت از خواطر ناخودآگاه و غیر اختیاری انسان در زندگی هستند.
پیامبر اکرم (ص) می‌فرماید این امور تا زمانی که در حد افکار و خواطر درونی باشند و به مرحله ظهور و بروز خارجی (نطق بر زبان یا اعمال در عمل) نرسند، از امت برداشته شده‌اند و در پرونده اعمال بنده به عنوان گناه ثبت نمی‌شوند.
این عدم مؤاخذه بر اساس توسعه و امتنان الهی بر امت پیامبر (ص) است. اما اگر این صفات ابراز، نطق یا اعمال شوند (مانند اعمال حسادت یا نطق به اعتراض)، از تحت حدیث رفع خارج شده و گناه محسوب می‌گردند.
مقام ثانی: تقریب استدلال به حدیث رفع برای اثبات اصالت البراءة
در تقریب استدلال به فقره «وَ مَا لَا یَعْلَمُونَ» برای اثبات برائت، دو مسیر و تقریب اساسی وجود دارد:
الف) نظریه و تقریب مرحوم شیخ انصاری (شیخ اعظم)
تحلیل حقیقت یا مجاز بودن «رفع»:
رفع حقیقی: برداشتن خودِ شیء از صفحه وجود خارجی (یعنی در امت اصلاً خطا و نسیانی رخ ندهد). این معنا بالوجدان و بالعقل باطل است؛ زیرا وقوع خطا و نسیان در خارج مشهود است.
رفع مجازی: برداشتن اثر شرعی شیء (به تقدیر گرفتن یک عنوان).
دلالت اقتضا: به حکم عقل و وجدان، چون معنای حقیقی ممکن نیست، بر اساس «دلالت اقتضا» باید مقدّری در کلام فرض شود.
احتمالات سه‌گانه در تعیین مقدّر:
۱. رفع مؤاخذه: در تقدیر گرفتن خصوص عقاب و مؤاخذه اخروی.
۲. رفع جمیع الآثار: در تقدیر گرفتن تمامی آثار شرعی (تکلیفی، وضعی، دنیوی و اخروی).
۳. رفع الاثر المناسب: در تقدیر گرفتن اثر متناسب با هر عنوان (مثلاً مؤاخذه در جهل، و بطلان در اکراه).
نظر برگزیده مرحوم شیخ انصاری (رفع جمیع الآثار):
شیخ انصاری گزینه دوم (رفع جمیع الآثار) را اظهر و «أقرب المجازات به معنای حقیقی» می‌داند؛ زیرا با برداشتن همه آثار، شیء منزلت «کالعدم» را پیدا می‌کند.
کیفیت استدلال بر برائت: با رفع جمیع آثار از «ما لا یعلمون»، عقاب و مؤاخذه بر حکم مجهول نیز برداشته می‌شود و این دقیقاً همان انطباق بر اصالت البراءة است.
ب) اشاره به نظریه صاحب کفایه (آخوند خراسانی - دیدگاه مختار)
صاحب کفایه و اکثر متأخرین (نائینی، عراقی، خویی و امام خمینی) مسیر شیخ انصاری را نپذیرفته‌اند.
آخوند خراسانی معتقد است «رفع» در حدیث رفع، رفع حقیقی است و نیازی به مجاز، دلالت اقتضا و تقدیر گرفتن ندارد. (تبیین تفصیلی این دیدگاه به جلسه آینده موکول شد