موضوع: اصول عملیه/ بررسی و پاسخ به اشکال اولِ وارد شده بر دومین آیه قرآنی اصالة البراءة /

بررسی و پاسخ به اشکال اولِ واردشده بر دومین آیه قرآنی اصالة البراءة ﴿وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبْعَثَ رَسُولًا﴾

پاسخ‌های سه‌گانه به اشکال اول:

پاسخ اول: مرحوم آخوند خراسانی:

افعالی که به خداوند متعال نسبت داده می‌شوند، از زمان منسلخ می‌گردند؛ زیرا ذات باری‌تعالی مافوق زمان است و زمان (ماضی، حال و استقبال) تنها نسبت به موجودات مادی معنا دارد.

نتیجه: ﴿ما کُنَّا مُعَذِّبِینَ﴾ نیز منسلخ از زمان بوده و معنای آن این است که «خداوند همواره (در گذشته، حال و آینده) تا اتمام حجت نکند، عذاب نمی‌کند»؛ بنابراین عذاب اخروی را نیز شامل می‌شود.

نقد و ردّ پاسخ آخوند توسط محقق اصفهانی

محقق اصفهانی افعال منسوب به خدا را به سه مرتبه تقسیم کرده و پاسخ آخوند را مخدوش می‌داند.

1: مرتبه ذات: مافوق زمان و منسلخ از زمان است.

2: مرتبه اسماء و صفات: مافوق زمان و منسلخ از زمان است.

3 : مرتبه افعال: افعالی که در عالم خارج تحقق می‌یابند (مانند اماته، احیاء، رزق و تعذیب) تابع قوانین عالم ماده بوده و دارای ظرف زمانی (ماضی، حال یا استقبال) هستند.

نتیجه نقد: «تعذیب» از افعال خداست نه از صفات ذات؛ لذا نمی‌تواند منسلخ از زمان باشد و حتماً دارای ظرف زمانی است.

پاسخ دوم: محقق عراقی (تفکیک میان «ماضی مطلق» و «ماضی نسبی»):

فعل ماضی «کُنَّا» بر دو گونه قابل تحلیل است:

ماضی مطلق (به لحاظ زمان خطاب):

اگر «کُنَّا» نسبت به زمان نزول آیه (زمان خطاب) سنجیده شود، ماضی مطلق بوده و تنها شامل امت‌های گذشته می‌شود

ماضی نسبی (به لحاظ فعل دوم یعنی «نَبْعَثَ»):

اگر «کُنَّا» در مقایسه با فعل مضارع «نَبْعَثَ» سنجیده شود، ماضی نسبی خواهد بود.

تبیین معنای نسبی: معنای آیه این است که «همواره تعذیب، متأخر از بعثت رسول و اتمام حجت است» (عذاب قبل از اتمام حجت نخواهد بود). این نسبت‌سنجی عام بوده و شامل تمامی زمان‌ها و امت‌ها، از جمله امت پیامبر خاتم (ص)می‌گردد

نتیجه: از آنجا که امت پیامبر (ص) در دنیا عذاب استیصال ندارند، عذابی که در آیه برای این امت نفی شده، ناظر به «عذاب اخروی» است.