موضوع: أصول عملية/ کیفیت نزاع میان اصولیین و اخباریین (صغروی یا کبروی؟) /

کیفیت نزاع میان اصولیین و اخباریین (صغروی یا کبروی؟)

در شبهات تحریمیه:

مشهور اصولیین: جاری دانستن برائت پس از فحص کامل از ادله

اخباریین: لزوم احتیاط در خصوص شبهات تحریمیه.

تحلیل آیت‌الله خویی درباره کیفیت این نزاع:

دیدگاه مشهور (نزاع کبروی): مشهور اصولیین نزاع را کبروی می‌دانند؛ یعنی آیا در صورت فقدان دلیل بر تکلیف، برائت جاری می‌شود یا احتیاط؟

دیدگاه آیت‌الله خویی و نظر مختار (نزاع صغروی): نزاع صغروی است.

اخباریین کبرای «عند عدم البیان تجری البراءة» را قبول دارند و نزاع آنان در صغرا است؛ زیرا اخباریین ادعا می‌کنند «بیان موجود است» (روایات احتیاط و منجزیت علم اجمالی را بیان می‌دانند)، اما اصولیین وجود چنین بیانی را نفی می‌کنند.

ثمره صغروی بودن نزاع:

اگر نزاع صغروی باشد، نیازی به بررسی ده‌ها صفحه از آیات و روایات (مانند حدیث رفع) برای اثبات برائت در برابر اخباریین نیست؛ زیرا آنان اصل برائت را در فرض عدم بیان می‌پذیرند. بنابراین تمرکز اصلی باید تنها بر بررسی روایات احتیاط و علم اجمالی باشد.

وجه بررسی آیات و روایات:

آیت‌الله خویی با وجود صغروی دانستن نزاع، بررسی آیات و روایات برائت را به دلیل ثمرات فراوان علمی و پرورش ذهن اجتهادی لازم می‌دانند. اقوال سه‌گانه در مسئله اصالة البراءة:

در صورتی که فقیه در حکم شرعی شک کند و پس از فحص تام دلیل اجتهادی پیدا نکند، درباره وظیفه عملی سه قول وجود دارد:

قول اول (مشهور اصولیین - نظر برگزیده):

جریان برائت نقلی (از طریق ادله نقلی مانند حدیث رفع) و برائت عقلی (بر اساس قاعده قبح عقاب بلا بیان)

تذکر اصطلاحی: به‌کارگیری تعبیر «برائت نقلی» در برابر «برائت عقلی» دقیق‌تر از «برائت شرعی» است؛ زیرا حکم عقل نیز حکم شارع محسوب می‌شود.

قول دوم (اخباریین):

وجوب احتیاط نقلی و عقلی، منحصراً در شبهات تحریمیه

قول سوم (نظریه شهید صدر):

تفکیک میان برائت نقلی و عقلی؛ بدین صورت که برائت نقلی جاری می‌شود، اما برائت عقلی جاری نمی‌شود.

مبنای شهید صدر:

ایشان «قاعده قبح عقاب بلا بیان» را نفی کرده و «قاعده حق الطاعة» را جایگزین می‌کنند که مقتضای اولیه آن احتیاط عقلی است.

نفی اجماع در احکام عقلی:

شهید صدر معتقدند در احکام عقلی اجماع اعتباری ندارد؛ زیرا عقل بر اساس برهان حکم می‌کند نه تعبد.

حل تعارض عقل و نقل:

حکم عقل به حق الطاعة، «تعلیقی» است (معلق بر عدم ترخیص مولا)؛ بنابراین با ورود ترخیص نقلی از سوی شارع، مولا از حق خود صرف‌نظر کرده و تعارضی میان عقل و نقل رخ نمی‌دهد.

سیر بررسی ادله در جلسات آتی

ادله مشهور برای اثبات برائت شامل ادله چهارگانه (کتاب، سنت، اجماع و عقل) است که بررسی آن از ادله کتاب‌الله آغاز می‌شود. سیر منابع مباحث شامل کتب شیخ انصاری (رسائل)، آخوند (کفایه)، نائینی (فوائد الاصول)، محقق عراقی، محقق اصفهانی، آیت‌الله خویی (مصباح الاصول) و شهید صدر (بحوث) خواهد بود که تمرکز اصلی بر مبانی محقق نائینی و آیت‌الله خویی است.