موضوع: تحقیق پیرامون تأثیر اشتراط فعلیبت شک و یقین در باب استصحاب

مرحوم شیخ أعظم ره در رسائل و آخوند خراسانی ره در کفایه، دو نوع را ذکر کرده اند که اگر در باب استصحاب، شک و یقین فعلی لازم نباشد در هر دو نوع استصحاب جاری می شود اما در صورت اعتبار فعلیت شک و یقین در باب استصحاب، در یکی از این دو نوع استصحاب جاری نمی شود و در فرض دیگر جاری می شود.

فرع اول: در صورتی که مکلف در اول روز یقین به حدث داشته باشد سپس نسبت به وضو گرفتن یا نگرفتن خود غافل شود و با همان حالت غفلت، اقدام به خواندن نماز ظهر کند (البته به لحاظ حال غفلت، دخول در نماز برا او اشکالی ندارد) و بعد از نماز، حالت التفات پیدا کند و در تحصیل یا عدم تحصیل طهارت در قبل از نماز شک نماید اعتبار فعلیت شک و یقین در چنین فرضی اثر خود را می گذارد به این بیان که اگر قبل از نماز برای این مکلف، حالت غفلت پیدا نمی شد و به شکی که در نفس خود داشت توجه می کرد نمازی که در آن حالت خوانده محکوم به بطلان بود؛ چرا که با جریان استصحاب حدث قبل از نماز، جائی برای جریان قاعده فراغ باقی نمی ماند؛ زیرا با وجود جریان استصحاب حدث قبل از نماز (هر چند به حسب ظاهر) شرعاً محدث به حساب می اید و حق ندارد وارد نماز شود (در صورت غفلت نسبت به حال خودش هم اگرچه و رود مکلف به نماز مانعی ندارد، ولی جریان استصحاب حدثِ قبل از نماز، مانع از حکم به صحت چنین نمازی می شود.

اما بنابر قول به اعتبار فعلیت شک و یقین در جریان استصحاب، در چنین فرضی، قبل از نماز، استصحاب حدث جریان پیدا نمی کند؛ برای اینکه مکلف هر چند یقین به حدَث داشته، اما بعد از یقین، حالت غفلت، تحقق پیدا کرده و سبب شده که شک او از فعلیت برخوردار نباشد منتهی پس از اتمام نماز، یقین و شک فعلی برای او تحقق پیدا کرده و چون علی الفرض، پای استصحاب حدث در میان نیست، و مکلف، نماز را در حالی خوانده که محکوم به محدثیّت نبوده، مشکلی از ناحیه "حدثی که مورد غفلت بوده" متوجه نماز نمی شود و نمازش صحیح است.

ممکن است گفته شود: یقین و شک فعلی که بعد از خواندن نماز حاصل شده، برای حکم به بطلان چنین نمازی کفایت می کند؛ زیرا مکلف وقتی پس از نماز، التفات پیدا کرده و استصحاب حدث جاری می کند معنایش این است که مکلف از اول تا به حال، محدث بوده فلذا کشف می شود که نمازش در حال محدثیّت خوانده و حکم به بطلانش می شود.

ولی پاسخ این است: قاعده فراغی که پس از اتمام نماز جاری می شود به جهت حاکمیت بر دلیل استصحاب و یا حداقل تخصیص دلیل استصحاب، مانع از جریان استصحاب می شود؛ چرا که در تمام مواردی که قاعده فرا؛، موضوع پیدا می کند یک استصحاب مخالفت با آن نیز در کار است، مثلا وقتی مکلف پس از نماز در به جا آوردن رکوع سوم شک کند استصحاب عدم اتیان رکوع رکعت سوم حکم به انجام ندادن آن را اقتضا می کند ولی شارع جلوی جریان چنین استصحابی را گرفته و به منظور تسهیل بر اُمت، قاعده فراغ را تشریع فرموده تا مکلف در موارد شک در اتیان جزء عبارت پس از فراغ از آن، به این قادعه تمسک کرده و به شک خود اعتنا نکند یعنی تشریع قاعده فراغ برای این است که استصحابهائی را که بعد از نماز جریان پیدا می کند و نتیجه اشان حکم به بطلان نماز است از کار بیندازد و به عنوان دلیل حاکم یا مخصص نسبت به دلیل استصحاب "لاتنقض الیقین بالشک" عمل کرده و جلوی جریان استصحاب را می گیرد؛ زیرا دلیلی بر عدم امکان تخصص "لاتنقض الیقین بالشک" نداریم بلکه این دلیل استصحاب در مقام تشریع استصحاب و به عنوان یک قاعده تعبدی است که ممکن است به واسطه قاعده فراغ و امثال آن تخصیص بخورد.

نتیجه: در این فرع می توان به ثمره بین دو قول (قول به اعتبار فعلیت شک و یقین در استصحاب – قول به عدم اعتبار فعلیت شک و یقین در استصحاب) پی برد؛ زیرا بنابر قول به اعتبار فعلیت شک و یقین در استصحاب، با توجه به جریان قاعده فرا؛، حکم به صحت نماز در این فرض می شود ولی بنابر قول به عدم اعتبار فعلیت شک و یقین در استصحاب، لازمه جریان استصحاب حدث قبل از نماز، حکم به بطلان چنین نمازی است.

فرع دوم: در صورتی که مکلف، مثلا در اول ظهر به محدث بودن خودش یقین پیدا کرد ولی یک ساعت بعدازظهر، نسبت به گرفتن وضو، شک فعلی پیدا کرد و با توجه به برخورداری یقین و شک از فعلیت، استصحاب حدث را جاری کرد و به دنبال آن، حالت غفلت برای او عارض شد و با همان حال غفلت اقدام به خواندن نماز کرد و بعد از فراغت از نماز، حالت غفلتش زائل شد، حکم به بطلان یا عدم صحت چنین نمازی می شود؛ زیرا در این فرض قبل از نماز، یقین و شک از فعلیت برخوردار شده و شرائط استصحاب حاصل بوده و حکم به محدثیت این نمازگزار کرده است فلذا جریان چنین استصحابی قبل از نماز جلوی قاعده فراغ را می گیرد؛ زیرا قاعده فراغ در جائی جریان پیدا می کند که شک در صحت و بطلان نماز، بعد از نماز حادث شود.