موضوع: الأصول العمليّة/شرائط الأصول /«المَدخل: آية الوضوء مُحْكَمَةٌ و لَيْسَت مُجْمَلَةٌ - الفَصْلُ الأَوّل: آيةُ الوضوء و كيْفيَّةُ غُسْلِ الاَيْدي»

در جلسات گذشته خاتمه ی بحث «قاعده ی لاضَرَر» نیز به پایان رسید. از این. جلسه به بعد فعلاً به بحث «آیاتُ الأحْکام» خواهیم پرداخت.

۱. «آیه ی وضوء»:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَىٰ أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ﴾[1] .

مقدّمات بحث:

۱. أهمیّت آیه ی وضوء:

در قرآن کریم: همان طور که از خود این آیه ی شریفه پیداست، یک آیه مُنَظّم و مُرَتّب در مورد وضوء در سوره ی مبارکه ی «مائدة» نازل شده.

در سُنَّت و روایات: رسول خدا (صَلّیٰ الله علیه و آله و سَلَّم) می‌فرماید «الوُضوءُ إفْتِتاحُ الصَّلاةِ الوُضوء و تَحْریمُها التَّکْبیر و تَحْليلُها التّسلیم»[2] .

۲. آیه‌ای که در مورد وضوء نازل شده، در واقع آیه ی «تَعْلیمي» است؛ یعنی خداوند متعال می‌ خواهد به جامعه ی إسلامي تَعْلیم دهد که چگونه باید وضوء گرفت. لذا آیه‌ ای که «جَنْبه ی تَعْلیمي» دارد و عامّه ی مردم باید از آن بَهْره بگیرند، باید یک آیه ی واضحی باشد؛ یعنی «مُتِشابه» نباشد.

۳. برخی از عُلمای أهل سُنَّت وقتی می‌ بینند که این آیه ی شریفه با وضوی آن ها مُنْطَبق نیست بلکه با وضوی «إمامیّة» مُنْطَبق است، می‌ گویند عَمَل حضرت رسول أکْرم (صَلّیٰ الله علیه و آله و سَلَّم) «ناسخ» این آیه ی شریفه می باشد!

إشْکال به این مطلب: چنین مطلبی عُذْر بَدتر از گناه است! زیرا این آیه شریفه در سوره ی مبارکه ی «مائدة» نازل شده و این سوره مبارکه، آخرین سوره‌ ای است که بر حضرت نازل شده لذا تمام اصولیّون و عُلماء اتّفاق نظر دارند که هیچ یک از آیات این سوره ی مبارکه «نَسْخ» نشده و اگر کسی با این اتّفاق مخالفت کند، در واقع «خَرْق إجْماع» کرده.

۴. باید دید این إخْتلاف در میان مسلمانان درباره وضوء چه موقع رُخ داده؟ از إبْتدای زمان حضرت رسول الله (صَلّیٰ الله علیه و آله و سَلَّم) تا إنْتهای زمان «عُمَر» نظر مسلمانان در مورد وضوء یکنواخت بوده امّا این إخْتلاف در زمان «عُثْمان» رُخ داده؛ خصوصاً در مسأله ی «أرْجُل»:

«یَتَوَضَّأ بوضوء فَتَوَضّأ ثُمَّ قال إنّ ناساً یَتَحَدّثون عن رسول الله (صَلّیٰ الله علیه و آله و سَلَّم) أحادیثَ لا أدري ما هي؟ إلّا إنّي رأیْتُ رسول الله (صَلّیٰ الله علیه و آله و سَلَّم) تَوَضَّأ مِثْل وضوئي مثل هذا. ثُمّ قال مَن توضأ هکذا غَفَرَ الله ما تَقَدّم مِن ذَنْبِه و کانَت صَلاتُه و مَشْيَه إلى المَسْجد نافلةً»[3] .

مَنْشاء إخْتلاف این است که برخی‌ ها مُغالطه می‌ کنند و می‌ گویند این إخْتلاف مربوط به خودِ آیه ی شریفه هست. زیرا برخی ها کلمه ی «أَرْجُلَكُمْ» را «به فَتْح حرف راء» (أَرْجُلَكُمْ) خوانده اند که این یعنی باید پاها شُسْته شوند و برخی آن را «به کَسْر حرف راء» (أَرْجُلِكمْ) خوانده اند که یعنی پاها باید «مَسْح» شود.

به نظر ما هیچ گاه مَنْشاء این إخْتلاف مَنْشاء إخْتلاف این قَرَائات قرآن نیست. طبق هر دو قَرائت نتیجه «مَسْح» می‌ باشد. بلکه إخْتلاف مربوط به روایات است. یک دسته از روایات که از حضرت نقل شده می‌ فرماید «غَسَل» و یک دسته دیگر از روایات می‌ فرماید «مَسَحَ».

أصل بحث:

با توجّه به مقدّماتی که عرض شد، ما با أهْل تَسَنُّن در دو جا در این بحث إخْتلاف أساسی داریم و بقیّه ی مسائل جُزئي می باشد:

الف) آیا در وضوء، دست‌ ها باید از بالا به پایین شُسته شود یا از پایین به بالا؟

به نظر ما باید این آیه ی شریفه را به «عُرْف» إرْجاع بدهیم. لذا هر طور که «عُرْف» از این آیه ی شریفه فهمید، ما هم به آن عَمَل می کنیم.

مثلاً وقتی به یک نقّاش ساختمان گفته می‌ شود دیوارهای منزل مرا تا فلان إرْتفاع رنگ بزن، نقّاش آن محدوده ی تعیین شده ای که باید رنگ کند را از بالا به پایین دیوار شروع به رنگ زدن می‌ کند نَه از پایین به بالا. وضوء هم به همین شکل است.

چون «دست» به «بازو، آرَنج، مُچ، ساعد، کفِ دست تا نوک انگشتان» إطْلاق می شود و هر حَدّی که نسبت به آن گفته می شود، حَدّ «کَمّیَّت» است نَه «حَدّ کِیفیَّت»؛ زیرا آن چیزی که نیاز به بیان دارد «کَمّیَّت» است که به «عُرْف» إرْجاع داده می شود. اتّفاقاً آیه ی شریفه شاهد این مطلب ماست که در مقام بیان «کَمّیَّت» است. به این معنا که این آیه ی شریفه ی مذکور را می‌ توانیم به دو نَحْو معنا کنیم:

معنای نخست: «ألْأیْدي إلی المَرافِق یُغْسَل»؛ طبق این معنا «بیان کَمّیَّت» است؛ زیرا قِیْد، «قیْدِ أیْدي» است.

معنای دوم: «ألْأیْدي یُغْسَل إلی المَرافِق»؛ در این فرض، قِیْد، «قیْدِ غَسْل» است. طبق این معنا «بیان کِیفیَّت» است.

باید دید این آیه ی شریفه کدام معنا را بیان می کند؟ در آیه ی شریفه عبارت «إلی المَرافِق» بعد از کلمه ی «أیْدي» آمده. لذا «بیان کَمّیَّت» است.

ب) در وضوء آیا پاها را باید شُست یا باید مَسْح کرد؟

این بحث «مَعْرکةُ الآراء» است که بحث تقریباً طولانی است. این بحث را در جلسه ی آینده مورد بررّسی قرار خواهیم داد.