موضوع: علم رجال/تعریف، موضوع، فائده و... /

دانش و علم رجال

علم رجال از علوم مهم و کاربردی علوم حدیث می باشد که به جهت ارتباط با اعتبار احادیث و روایات، تاثیر بسزایی در علم فقه و اجتهاد و استنباط احکام شرعیه دارد. مرحوم آقا بزرگ تهرانی در این باره می گوید: لایصیر الفقیه فقیها ما لم یکن رجالیا.

آیت الله مرعشی نجفی نیز می گوید: هو من اشرف العلوم الاسلامیه و من اهم علوم الحدیث و علیه تدور رحی استنباط الاحکام و رد الفروع الی الاصول.[1]

تعریف:

در الذریعه آمده است: هو علم یبحث فیه عن احوال الرواه الحدیث و اوصافهم التی لها دخل فی جواز قبول قولهم و عدمه.[2]

علم رجال علمی است که در آن از حالات راویان که در قبول و رد حدیثشان موثر است بحث می شود.

در تنقیح المقال نیز آمده است: ما وضع لتشخیص رواه الحدیث ذاتا و وصفا ،مدحا و قدحا.[3]

موضوع علم رجال:

موضوع هر علم چیزی است که در آن از احکام و ویژگیهای ذاتی آن چیز بحث می شود ،موضوع علم رجال راویان احادیث است که در اسناد روایات واقع شده اند.

فائده علم رجال:

علامه مامقانی می گوید فائده علم رجال جدا ساختن راوی ثقه از غیر ثقه است و هدف نهایی و غایی آن جداسازی حدیث صحیح از ضعیف است.[4]

در واقع انتظاراتی که باید علم رجال به آنها پاسخ دهد سه امر است: تمیز مشترکات، شناختن حدیث مسند از حدیث مرسل و آگاهی یافتن بر حالات راوی و ثقه بودن یا نبودن آن.

احادیث در طول تاریخ و حیات پر فراز و نشیب خود با پدیده‌هایی همچون وضع، جعل، تصحیف، تحریف، تدلیس و خطا و نسیان راویان روبرو بوده است، لذا از مهمترین دغدغه‌های محدثان و فقیهان همواره احراز صدور روایت از معصومین: بوده است. از آنجا که دست‌یابی به حدیث متواتر به ندرت اتفاق می‌افتد و اکثر روایات ما توسط اخبار آحاد و راویان احادیث به ما رسیده‌اند.

از این رو باید تمام کسانی که در سلسله ناقلان احادیث قرار دارند بررسی شوند تا حدیث معتبر از غیرمعتبر و درجه اعتبار و صحت حدیث بازشناخته شود، علم رجال متکفل این امر مهم است.

مسائل علم رجال: اوصاف و حالاتی است نظیر عدالت و فسق که بر راوی عارض می شود مثلا گزاره "یونس بن عبدالرحمن ثقه " از مسائل علم رجال است.

گرایش های علم رجال: امروزه با توسعه علم رجال و تخصصی شدن مباحث آن، گرایشهای مختلفی برای این علم و دانش پدید آمده است همچون: راوی شناسی، فهرست شناسی، مشیخه شناسی، طبقه شناسی، تراجم و علم الاسناد.

ذکر این نکته حائز اهمیّت است که از ویژگی روایات اسلامی که در دیگر ادیان سابقه ندارد، ذکر آن همراه با سند است.

خطیب بغدادی نقل می کند: نقل الثقه عن الثقه مع الاتصال حتی یبلغ به النبی(ص) نقل خص الله عزوجل به المسلمین دون سائر الملل کلها و نیز می گوید: أن الله خص هذه الامه بثلاثه اشیاء لم یعطها قبلها من الامم: الاسناد و الانساب و الاعراب.[5]

اهتمام پیامبر اکرم و اهل بیت(ع)به حفظ تراث و معارف وحیانی و جلوگیری از دس و تدلیس در آن باعث شد که از همان صدر اسلام توصیه به کتابت حدیث و ذکر سلسله اسناد روایات کنند چنان چه امیرالمومنین(ع) می فرماید: «إذا حدثتم بحدیث فاسندوه الی الذی حدّثکم».[6]

امام باقر(ع) نیز می فرمایند: «إذا حدثتنی بحدیث فاسنده لی.»[7] این سیره در ادوار بعد خصوصا بین امامیه رواج پیدا کرد.

این در حالی است که منقولات یهود و نصاری با ارسال و فاصله زیادی از پیامبرشان نقل می شود.

ابن خلدون در این باره می گوید که بررسی سند حدیث مهم ترین بخش علوم حدیثی است .[8]

افندی نیز در کشف الظنون می گوید بررسی سند احادیث نیمی از علم حدیث می باشد. [9]