موضوع: دوره دوم فقه امامیه/عصر تدوین و تکامل کتب حدیثی /
دوره دوم: (عصر تدوین و تکامل کتب حدیثی و آغاز اجتهاد اصطلاحی/آغاز غیبت کبری تا زمان شیخ طوسی(قرن سوم تا پنجم))
با آغاز غیبت کبری و نیاز به اجتهاد و پاسخ به مسائل فقهی در حقیقت مکتب اجتهاد اصطلاحی در بین امامیه آغاز گردید، این عصر را می توان خود به چهاردوره تقسیم نمود:
الف) اجتهاد نقل گرا و فقه روایی
همان طور که بیان شد در عصر معصومین(ع) و دوره اول از ادوار فقه،روات و محدثین عهده دار تبیین و تبلیغ معرف دینی به مردم بودند و با آغاز غیبت کبری نیز تا نزدیک یک قرن فاجتهاد بر پایه روایات و احادیث استوار بود و فقه روایی و منصوص مرجع پاسخگویی به سوالات شرعی مردم بود، در این عصر فتاوی فقها در غالب روایت معصومین(ع) با حذف اسانید آن به عنوان کتب فتوایی مرجعیّت پیدا نمود.
همچنین جوامع روایی و کتب اربعه شیعه در این عصر تدوین شد.از پرچمداران و طلایه داران این عصر می توان به شخصِت هایی همچون مرحوم کلینی، مرحوم ابن ولید، مرحوم ابن بابویه قمی و مرحوم شیخ صدوق اشاره کرد.
تدوین جوامع روایی شیعه در اواخر قرن سوم: در قرن سوم محدثان بزرگ شیعه تصمیم گرفتند نگارشهای پیشین را تکمیل کرده و در ظاهری جدید ارائه کنند آنها اصول و کتب و مصنفات روات را کنار هم قرار داده، آنها را موضوع بندی و تبویب نمودند، مکررات را حذف کردند و با گزینش اخبار معتبر و صحاح، جوامع روایی را تدوین نمودند.
علل تدوین جوامع حدیثی را به طور خلاصه می توان این گونه برشمرد:
1.با شروع غیبت صغری دسترسی به امام معصوم(ع) کم کم از بین رفت، بنابراین نیاز به جمع آوری روایات بیشتر احساس شد.
2.خطر از بین رفتن احادیث
3.نیازهای روزافزون جامعه شیعه
جوامع حدیثی نوعی جامعیت در نقل روایات دارند،مشتمل بر ابواب مختلف می باشند،نظم و دسته بندی دارند. جوامع حدیثی دارای ابواب مختلفی در حوزه عقاید، اخلاق، احکام، تاریخ وسیره و تفسیر می باشند. مهم ترین جوامع حدیثی شیعه کافی، من لایحضره الفقیه، تهذیب و استبصار می باشد. چهار کتاب اصلی روایی شیعه توسط محمدون ثلاث نوشته شد:
ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی(م329) –الکافی
ابوجعفر محمدبن علی بن بابویه، شیخ صدوق(م381) –من لایحضره الفقیه
ابوجعفر محمدبن حسن،شیخ طوسی(م460ق) – تهذیب الاحکام و الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار
علل شهرت یافتن کتب اربعه:
-وثاقت و جلالت و مقام بلند علمی مولفان کتب اربعه
-اهتمام مولفان به جمع آوری احادیثی که از صحت و اعتبار بیشتری برخوردارند
-نظم و ترتیب در چینش احادیث و موضوعات و تبویب احادیث
-اشتمال بر حجم گسترده ای از احادیث و موضوعات
-قدمت زمانی و نزدیکی به عصر صدور احادیث
-تلاش مولفان این کتب برای حل اختلاف اخبار
ویژگیهای جوامع روایی:
-دسترسی به احادیث مورد نظر آسان تر است
-بیشتر جوامع روایی فقهی است
-جوامع ابواب و کتابهای متعددی در موضوعات گوناگون دارند
-کتابهای جوامع معمولا با باب طهارت آغاز و با باب دیات پایان می یابد.
-تعداد ابواب جوامع روایی معمولا بین 30 تا 35 باب است
-عناوین کوتاه و رسا و کاربردی از خصوصیات جوامع روایی می باشد.
محدثان برجسته این عصر:
مرحوم کلینی:
محمد بن یعقوب کلینی معروف به ثقه الاسلام و رئیس المحدثین در حدود سال ۲۵۵ قمری در روستای "کلین" از توابع شهر ری متولد شده است.
مرحوم کلینی با سفر به شهرهای مختلفی همچون ری، قم، بغداد و کوفه به تحصیل علوم و گردآوری احادیث پرداخته است. در قم از محضر محدثان نامداری چون احمد بن ادریس قمی از یاران امام عسکری(ع) و نیز علی بن ابراهیم قمی بهره برد سپس به کوفه رفت و در آنجا از محضر آخرین نائب امام زمان(عج) علی بن محمد سمری استفاده نمود و در اواخر عمر هم به بغداد مهاجرت نمود و در آنجا به تدریس و تعلیم احادیث پرداخت.
مرحوم کلینی در نظر بزرگان:
- مرحوم نجاشی می‌فرماید: شیخ کلینی برجسته اصحاب در دوران خود بوده است و بهترین و موثق‌ترین مردم در حدیث بوده است او کتاب بزرگ حدیثی خود به نام کافی را در ۲۰ سال نگاشته است.
- مرحوم شیخ طوسی: هم در کتاب رجال آورده: محمد بن یعقوب کلینی جلیل القدر و عالم به روایات اهل بیت(ع) بوده است.
- علامه محمد تقی مجلسی اول در تمجید از مرحوم کلینی می‌فرماید: حق آن است که در علمای ما نظیر کلینی یافت نمی‌شود، اگر کسی در روایات و ترتیب کتابش تدبر کند در می‌یابد که او از ناحیه خداوند متعال مورد تایید بوده است.
- مرحوم خوانساری در روضه الجنات می‌فرماید: او در حقیقت امین اسلام و رهنمون بزرگان و در شریعت اسلام بزرگ عالمان است که در وثاقتش هیچکس سخنی ندارد و درجایگاه بلند او از نگاه بزرگان جای تردید نیست.
- علامه بحرالعلوم هم فرموده: فقیه الاسلام و شیخ مشایخ اعلام و مروج مذهب در دوران غیبت که اصحاب و مخالفان بر فضیلت و عظمت جایگاه او اتفاق نظر دارند.
- مرحوم شیخ عباس قمی هم می‌فرماید او شیخ أجل،پیشوای مردم و پشتوانه محدثان بزرگ در دوران غیبت امام(عج) است
- نسبت به مقام کلینی ابن اثیر روایتی از پیامبراکرم(ص) نقل می‌کند که ایشان فرموده است: خداوند برای این امت در هر قرنی شخصی را برمی‌انگیزد که دین را تجدید و احیا می‌کند، بعد ابن اثیر می گوید احیاگر شیعه در آخر قرن اول امام باقر(ع) و در آخر قرن دوم علی بن موسی الرضا(ع) و در آخر قرن سوم کسی نیست مگر ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی.
کتاب کافی نخست‌ترین و مهم‌ترین جامع روایی شیعه است که توسط ثقه الاسلام کلینی در قرن سوم طی ۲۰ سال کوشش علمی تدوین شده است.
کل کتاب کافی در 8 جلد تدوین شده است: دو جلد آن به عقاید و اخلاق اختصاص دارد که به اصول کافی معروف شده است و پنج جلد آن به فروع فقهی و احکام اختصاص دارد که به آنها فروع کافی اطلاق می‌شود و یک جلد هم به انعکاس روایات در زمینه‌های مختلف از قبیل تفاسیر، پند و موعظه و نامه های ائمه(ع)اختصاص یافته که به روضه کافی شهرت دارد. کافی ۳۶ کتاب و فصل و ۲۳۶ باب دارد و برای تعداد روایات کافی ۱۶۱۹۹و ۱۶۱۲۱و ۱۵۸۰ و رقم‌های دیگری ذکر شده که اختلاف‌ها نوعاً به خاطر تعداد سندهایی بوده که برای یک روایت بوده یا احتساب حدیث‌های تکراری یا متعدد و یا شمردن روایتی که امام(ع) در یک مجلس به چند سوال پاسخ داده است می باشد.
- مرحوم کلینی در زمینه ضبط احادیث دقت بیشتری نسبت به سایر محدثین داشته و بر این اساس علما در مقام تعارض، کافی را بر غیر آن مقدم می‌دارند و آن را أضبط و ادقّ اصول می‌شمارند.
- عنوان دهی دقیق ابواب با عناوین کوتاه و رسا و همچنین ترتیب روایات هر باب به حسب وضوح و قوت دلالی و صحت و قوت سندی آن می باشد یعنی ذکر روایات هر باب بر اساس اولویت است.
علی بن حسین بن بابویه(۳۲۹ ق).
علی بن حسین بن باب وی پدر شیخ صدوق، شیخ قمی ها در عصر خود و از فقها و بزرگان محدثان امامیه بوده است وی به عراق رفته، با حسین روح نوبختی، نائب سوم امام مهدی(عج)، ملاقات کرد و مسائلی را از او پرسید و سپس با وی مکاتبه می کرد. علی بن حسین بن بابویه متوفی ۳۲۹ است، آرامگاه ایشان در قم در جوار حرم حضرت معصومه(س) است. مرحوم نجاشی در توصیف ایشان می فرماید: "شیخ القمیین فی عصرهم و متقدمهم و فقیهم و ثقتهم"، وی با دختر عمویش ازدواج کرده و صاحب فرزند نمی‌شد، نامه‌ای به نایب سوم امام عصر(عج) جناب حسین بن روح نوشت و از او درخواست کرد که از حضرت ولی عصر(عج) بخواهد تا برای او دعا کند صاحب فرزندان فقیه شود، در جواب نامه نوشته شد تو از این زن صاحب فرزند نمیشوی ولی به زودی کنیزی دیلمی نصیب تو خواهد شد که از وی صاحب دو فرزند فقیه خواهی شد و حضرت در حق ایشان دعا کردند: "و فقک الله لمرضاته و جعل من صلبک اولادا صالحین". و بعداً جناب علی بن بابویه از این کنیز صاحب سه فرزند پسر شد،یکی از آن سه اهل زهد و عبادت بود اما دو فرزند دیگر به نام محمد و حسین از فقها و محدثین بزرگ شیعه شدند، محمد که همان شیخ صدوق می‌باشد شهرت بیشتری پیدا کرد. وی دارای تألیفات بسیاری بود که بسیاری از آنها به فقه و ابواب مختلف فقه و برخی از مسائل فقیه است، از جمله کتب وی کتاب «الشرائع» بوده که کتاب رساله ایشان به فرزندش می باشد.
در این کتاب، پس از تخصیص عام به خاص، تقیید مطلق به مقیّد و دیگر شؤون جمع بین روایات، فتاوا استخراج شده است. علی بن بابویه اوّل کسی شمرده می شود که متن فقهی را از متون روایات با حذف اسناد آنها در کتاب «الشرائع» آماده کرده است، فرزندش شیخ صدوق در تألیف کتاب «المقنع» بر همین شیوه پدر خود بوده است.
شیخ صدوق(محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی /306-381 ق):
عمده فعالیت شیخ صدوق در ری بوده است،آل بویه که حکومت شیعه بوده زمینه حضور علما و دانشمندان را در ری فراهم کردند از جمله اشخاصی که به دعوت آل بویه به ری منتقل شد شیخ صدوق بود که از سوی رکن الدوله دیلمی حاکم ری بسیار محترم شمرده می شد.نبوغ و حافظه سرشار، کثرت دانش به ویژه در حدیث و فقه و رجال،کثرت تالیفات، وثاقت و عدالت،ریاست و پیشوای محدثان در حدیث از ویژگیهای بارز شیخ صدوق بوده است.
وی از کسانی است که در انتقال تراث حدیثی امامیه از قم به بغداد بسیار تاثیرگذار بوده است. و از نظر کلامی از شخصیت های برجسته مکتب کلامی حدیث گرای قم بوده است.
شیخ صدوق در نگاه بزرگان شیعه:
- مرحوم نجاشی در معرفی شیخ صدوق می‌گوید: محمد بن علی بن بابویه قمی ابوجعفر، نزیل الرّی شیخنا و فقیهنا و وجه الطائفه بخراسان [1]
- مرحوم شیخ طوسی نیز می گوید: جليل القدر، يكنى أبا جعفر، كان جليلا حافظا للأحاديث، بصيرا بالرجال، ناقدا للأخبار، لم ير في القميين مثله في حفظه و كثرة علمه، له نحو من ثلاثمائة مصنف [2]
- سید بن طاووس هم می‌نویسد: شیخ الطائفه المتّفق علی علمه و عدالته[3]
- ابن ادریس حلی هم می‌فرماید: جلیل القدر بصیرا بالاخبار ناقدا للآثار عالم،و هو شیخ استادنا المفید محمد بن محمد بن نعمان.
- مرحوم محمد تقی مجلسی: وثقه جميع الأصحاب، لما حكموا بصحة أخبار كتابة، بل هو ركن من أركان الدين، جزاه الله عن الإسلام و المسلمين أفضل الجزاء.
- مرحوم علامه مجلسی: من عظماء القدماء، التابعين لآثار الأئمة النجباء، الذين لا يتبعون الآراء و الأهواء، و لذا ينزل أكثر أصحابنا كلامه و كلام أبيه منزلة النص المنقول، و الخبر المأثور.
- مرحوم مامقانی: التأمل في وثاقه الرجل و عدالته و جلالته، كالتأمل في نور الشمس الضاحي.
مشایخ مرحوم صدوق:
همه اساتید و مشایخ مرحوم شیخ صدوق حدود ۲۵۰ نفرند اعم از مشایخ روایی شیعه و سنی که در سفر به شهرهای مختلف از ایشان روایت نقل کرده است، از بین مشایخ ایشان چهار نفر از همه مهمتر و معروف‌ترند یکی پدر ایشان علی بن حسین بن بابویه قمی و دوم مرحوم ابن ولید، سوم محمد بن علی بن ماجیلویه و چهارم محمد بن موسی بن متوکل. مرحوم صدوق در تالیف کتاب من لایحضره الفقیه بیشتر از کتاب جامع استادش ابن ولید و رساله پدرش علی بن حسین بابویه قمی استفاده کرده و نقل شده ایشان پس از وفات پدر مدت ۱۵ سال از درس محمد بن حسن بن ولید بهره برده است.
شاگردان مرحوم صدوق:
شاگردان زیادی هم از شیخ صدوق تلمذ کردند مثل شیخ مفید، سید مرتضی، ابن غضائری، علی بن محمد بن عباس نجاشی پدر مرحوم نجاشی صاحب کتاب رجال، سید ابوالبرکات علی بن حسین جوزی،برادرش حسین بن علی بن بابویه قمی.
آثار شیخ صدوق:
شیخ طوسی می‌گوید: مرحوم شیخ صدوق نزدیک به ۳۰۰ کتاب داشته است، مرحوم نجاشی هم در رجال ۱۸۷ کتاب از شیخ صدوق نام می‌برد با این وجود تنها ۲۰ کتاب از شیخ صدوق در موضوعات مختلف به دست ما رسیده است همچون کتاب توحید شیخ صدوق، الخصال، الأمالی، کمال الدین و تمام النعمه،ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، صفات الشیعه،فضائل الشیعه،مصادقه الاخوان، علل الشرایع،عیون اخبار الرضاعلیه السلام، معانی الاخبار، فضایل رجب شعبان و رمضان، من لایحضره الفقیه، المقنع در علم فقه، الهدایه در اصول دین و فروع فقهی و اعتقادات شیخ صدوق.
کتاب من لایحضره الفقیه: به نظر می‌رسد شیخ صدوق این کتاب را ۱۳ سال پیش از رحلت خود و در سال ۳۶۸ قمری تالیف کرده است. عمده روایات کتاب مباحث فقهی است البته در لابلای مباحث فقهی به ادعیه و اخلاقیات هم اشاره شده است مثلاً در کتاب الحج در مبحث اعمال حج به مناسبت زیارات و ادعیه مربوطه به عتبات مقدسات را ذکر کرده است در انتهای کتاب هم در بخشی با عنوان کتاب النوادر ۱۵۸ روایت اخلاقی را ذکر کرده است.
ایشان نسبت به انگیزه تالیف کتاب می گوید به درخواست یکی از سادات علمای بلخ به نام شریف الدین ابوعبدالله محمد بن حسین که عرضه داشت تا کتابی همچون من لایحضره الطبیب محمد بن زکریای رازی در علم حدیث تالیف کنم تا هنگام نیاز به این کتاب مراجعه شود، من هم در اجابت ایشان کتاب فقیه را در حدود یک سال تالیف کردم.
شیخ صدوق در مقدمه می گوید و آنچه در اين كتاب ذكر شده تمامى مأخوذ و دريافت شده از اصول مشهوريست كه همه اعتماد بر آنهاست و احكام(مذهب جعفرى) را از آنها بايد گرفت مانند: كتاب حريز بن عبد اللّه سجستانى، و كتاب عبيد اللّه بن عليّ حلبي، و كتابهاى عليّ بن مهزيار اهوازيّ، و كتابهاى حسين بن سعيد، و نوادر احمد بن محمد بن عيسى، و كتاب نوادرالحكمة تصنيف محمّد بن أحمد بن يحيى بن عمران اشعري و كتاب الرحمة از سعد بن عبد اللّه، و جامع استادمان محمد بن الحسن الوليد- رضي اللّه عنه،- و نوادر محمد بن ابي عمير، كتابهاى احمد بن ابي عبد اللّه برقى بنام محاسن و رساله عمليّه‌اى كه پدرم- رضي اللّه‌عنه براى من فرستاد.
من لایحضره فقیه مشتمل بر شش هزار روایت و در ۶۶۶ باب تنظیم شده است ابواب من لایحضر الفقیه از باب المیاه شروع شده و با باب شرب الخمر و الملاهی پایان می یابد.، این کتاب در چاپ های رایج در چهار جلد تنظیم شده است.
سید بن طاووس درباره کتاب من لایحضره الفقیه می گوید: کتاب من لایحضره الفقیه را بسیار مفید و قابل اعتماد یافتم[4] .
محدث نوری در خاتمه مستدرک می فرماید: بنا به تصریح اهل فن کتاب الفقیه پس از کتاب کافی صحیح ترین و استوارترین کتاب‌ها است[5] .
ویژگیهای من لایحضره الفقیه:
- ذکر آیات مرتبط با عناوین ابواب
- شرح برخی از احادیث و روایات کتاب
- شیوه نگارش مبتنی بر فقه روایی است.
- وجود کتاب نوادر در انتهای کتاب مشتمل بر مواعظ و نصایح اخلاقی در حدود 150 روایت
- ذکر نکردن اخبار متعارض
- ذکر برخی از روایات علل احکام
- تمام روایات من لایحضر را با خط خود نگاشته و در بلخ بر شریف الدین نعمت قرائت نموده است.
- انعکاس روایات در زمینه آداب و اخلاق و دعاها و زیارات، کتاب حقوق امام سجاد(ع)، زیارت جامعه کبیره و دعاهای حج و دعاهای ماه رمضان.
- مرحوم شیخ صدوق در موارد زیادی فتوای خودش را در ذیل روایات ذکر کرده است. مرحوم مجلسی اول در روضه المتقین می‌گوید حدود ۵۰۰ مورد مرحوم شیخ صدوق فتوای خودش را ذکر کرده است بدون آنکه مستند روایی برای آن ذکر کند، لذا این کتاب به اصطلاح فقه فتوایی و روایی مرحوم شیخ صدوق بوده است.
شیخ صدوق را می توان پرچمدار فقه روایی و منصوص در بین امامیه دانست وی کتابهایی همچون المقتع، الهدایه و کتاب الشرایع را به همین سبک تالیف نموده است.
وفات شیخ صدوق: وفات شیخ صدوق در سال ۳۸۱ قمری در شهر ری بوده مکانی که در آن دفن شده به ابن بابویه معروف است در روضة الجنات و برخی دیگر از کتاب‌ها آمده: «در زمان فتح علی شاه قاجار، در حدود سال 1238 هجری قمری، مرقد شریف صدوق از کثرت باران خراب شد و رخنه ای در آن پدید آمد. به جهت تعمیر و اصلاح آن اطرافش را می کندند که به سردابه ای که مدفنش بود، برخوردند و هنگامی که وارد سرداب شدند، بدن مطهر او هم چنان تر و تازه و در انگشتان اثر خضاب و در کنارش تارهای پوسیده کفن بر روی خاک نمایان بود. این خبر به سرعت در تهران منتشر شد و به گوش سلطان وقت رسید. وی با جمعی از بزرگان و امنای دولت به جهت مشاهده حضوری به محل آمدند. جمعی از علما و اعیان دولت داخل سرداب شدند و صدق قضیه را به رای العین مشاهده کردند و سپس دستور تعمیر و تجدید بنا و تزیینات آن را صادر کردند.
صاحب روضات که در آن زمان دوازده ساله بوده، چنین نوشته است: من خودم بعضی از افرادی را که در آن واقعه حضور داشتند، ملاقات کرده ام.
از دیگر فقها و محدثین این عصر می توان به مرحوم ابن قولویه که از رجال شیعه و بزرگان امامیه و شاگرد شیخ کلینی و استاد شیخ مفید بوده است اشاره نمود، شیخ مفید از او بیشترین فراگیری فقه را داشته است مشهورترین اثر وی کتاب شریف کامل الزیارات می باشد.
همچنین از دیگر کتب فقه روایی می توان به مقنعه شیخ مفید و النهایه شیخ طوسی اشاره کرد که این دو کتاب روایات را با اندکی تصرف به جهت سهولت در تعبیر به عنوان فتوا ذکر نموده اند.