موضوع: فقه پزشکی/تلقیح مصنوعی /ادامه بحث ملاک مادری

احتمال سوم: ملاک در مادر بودن، صاحب رحم و صاحب تخمک بودن با هم است و هر دو خصوصیت در صدق عنوان مادری باید وجود داشته باشد، یعنی در انتساب فرزند به مادر باید دو عامل وجود داشته باشد: عامل تکوینی و وراثتی که به وسیله تخمک زن حاصل می شود و عامل و ارتباط حملی و ولادتی که به وسیله رحم ایجاد می شود پس در مواردی که صاحب رحم و صاحب تخمک تغایر دارند و دو نفر می‌باشند، هیچ کدام مادر نمی‌باشد؛ چون آنچه در گذشته محقق بوده این است که مادر کسی است که صاحب رحم و تخمک باشد و این دو یکی بوده و یک مصداق داشته است و تمام ادله‌ای که احکام مادری را بیان کرده‌اند مقصود همان شخص بوده که هم صاحب رحم بوده و هم صاحب تخمک.

اشکال به این احتمال این است که گرچه مصداق مادر در گذشته شخصی بوده که هم صاحب تخمک و هم صاحب رحم بوده است؛ ولی وجود خصوصیات متعدّد در ازمنه سابقه، مقومات مفهوم مادر را تعیین نمی‌کند، بلکه باید ببینیم عرف کدام‌یک را ملاک مادری می‌داند. اگر به حسب استظهار عرفی یکی از آن دو را به عنوان ملاک مادری انتخاب و تقویت نمودیم(و آن اينكه ملاك مادري عرفا تكون جنين از سلولهاي جنسي پدر و مادر است و لذا مادر حقيقي،زن صاحب تخمك است)، دیگر نوبت به این احتمال سوم نخواهد رسید.

احتمال چهارم: بر هر یک از صاحب تخمک و صاحب رحم عنوان مادری صادق خواهد بود؛ چون تخمک از یکی و پرورش از دیگری است، پس این طفل دو مادر خواهد داشت و احکام مادری؛ مانند حرمت ازدواج، شامل هر دو مادر می‌شود و نسبت به حق حضانت مادر نیز به تناوب عمل خواهد شد.

از مراجع معاصر مرحوم آیت اللّه موسوی اردبیلی این نظریه را قبول کرده است، ایشان در پاسخ به استفتایی می‌گوید:«طفلی که به طریق مذکور متولد شود به مادر صاحب تخمک و به مادری که طفل در رحم او پرورش یافته ملحق می‌شود؛ یعنی این بچه دو مادری محسوب می‌شود و به هر دو این زن‌ها احکام مادری تعلق پیدا می‌کند»[1] .

دلیل بر احتمال چهارم این است که ادلّه و نصوص شرعیه نسبت به مفهوم مادری دو نوع‌اند: در یک قسم، ادله از مادر به عنوان حامل جنین یاد می‌کنند و بر حیثیت صاحب رحم بودن و ولادت طفل از او توجّه شده است، مانند آیات شریفه:(﴿حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى‌ وَهْن﴾[2] ، ﴿حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً﴾[3] و ﴿وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ في‌ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ﴾[4] و روایاتی که در احتمال اول به آن‌ها اشاره شد.

و در قسم دیگر، ادله شرعیه به حیثیت تکون از تخمک زن(ماء المرأة) توجه شده است؛ مانند آیات شریفه: ﴿إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ﴾[5] ؛ ما انسان را از نطفه مخلوط(اسپرم مرد و تخمک زن) خلق نمودیم؛ ﴿و هو الذی خلق من الماء بشرا﴾[6] ﴿الَّذي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَبَثَّ مِنْهُما رِجالاً كَثيراً وَنِساءً﴾[7] که از زن و مرد(نطفه آن‌ها) افراد دیگر متولد می‌شوند و روایات: «اختاروا لنطفكم فإن الخال أحد الضجيعين»[8] و «تخيروا لنطفكم فإن الابناء تشبه الأخوال»[9] ، چون طفل خصوصیات وراثتی و ژن‌ها را از مادرش أخذ می‌کند، شبیه دایی‌اش می‌شود، پس(ماء المرأة) و تخمک زن، تأثیر در طفل دارد و در مفهوم مادری تنها حیثیت ظرفیت مورد لحاظ نیست، بلکه حیثیت تکون طفل از تخمک او هم لحاظ شده است.

در نتیجه برخی از ادله شرعیه در مفهوم مادری به حیثیت حامل جنین بودن توجه کرده‌اند و در برخی حیثیت تکون از(ماء المرأة) و صاحب تخمک بودن لحاظ شده است. پس در تحقق مفهوم مادری هر یک به تنهایی کفایت می‌کند و بر هر کدام از صاحب رحم و صاحب تخمک عنوان مادری صادق است.

به این استدلال ممکن است چنین اشکال شود: این که در آیات شریفه در توصیف مادر به صفت حمل و وضع طفل اشاره شده است و صفات خاصی را برجسته کرده است، دلالت ندارد که ملاک مادری حمل و صاحب رحم بودن است، همچنین از آیات ذکر شده در قسم دوم نیز حتی اگر بپذیریم که در مقام بیان تأثیر(ماء المرأة) و تخمک زن در طفل می‌باشد، باز هم نمی‌توان از آن‌ها استظهار کرد که ملاک مادر بودن تنها به صاحب تخمک بودن است، پس از این ادلّه شرعیه نمی‌توان ملاک مادری را کشف نمود، بلکه مهم همان استظهار عرفی و فهم عرفي در ملاک مادری است که به آن اشاره شد.

همچنین اگر قبول کنیم که دو قسم از ادله در بیان ملاک مادری داریم، مقتضای جمع بین ادله، این نمی‌شود که تحقق هر یک کافی است، بلکه باید بگوییم اجتماع هر دو برای تحقق عنوان مادری لازم است که همان احتمال سوم خواهد شد، یعنی مادر کسی است که هم تخمک از او گرفته شده است و هم بچه از او زاییده شود.

آیات عظام اراکی[10] ، سیستانی[11] و هاشمی شاهرودی[12] قائل به احتیاط شده‌اند و گفته‌اند نسبت به ترتّب احکام مادری بین صاحب تخمک و صاحب رحم رعایت احتیاط شود.وجه این احتیاط این است که علم اجمالی به وجود می‌آید که یکی از این دو زنِ صاحب رحم و صاحب تخمک مادر هستند، پس از جهت احکام لزومیه؛ مانند حرمت نکاح و وجوب انفاق و... نسبت به هر دو طرف باید احتیاط نمود.

نتیجه بحث این که به مقتضای فهم عرفی ملاک مادری به صاحب تخمك بودن است.