موضوع: فقه پزشکی/تلقیح مصنوعی /نظرات اهل سنت و دیگر ادیان
نظرات برخی از فقها و مجامع فقهی اهل سنت پیرامون حکم تکلیفی تلقیح مصنوعی
مجمع فقهی اسلامی مکه مکرمه(1405ق): در صورت حاجت و ضرورت زوجین تلقیح داخل رحمی به اسپرم زوج شرعاً جایز است.
تلقیح خارج رحمی اسپرم و تخمک زوجین و سپس انتقال به رحم خود زوجه شرعاً جایز است ولی باید از عدم اختلاط اسپرم و تخمک دیگران در آزمایشگاه اطمینان داشته باشد، اخذ اسپرم مرد اجنبی یا استفاده از رحم شخص ثالث برای پرورش جنین شرعاً حرام است.
مجلس افتاء اردن: تلقیح مصنوعی بین زوجین به هنگام ضرورت اشکالی ندارد ولی باید مراقبت شدید شود تا اسپرم شوهر و تخمک زن با دیگری مخلوط و مشتبه نشود و تلقیح مصنوعی به اسپرم مرد اجنبی قطعاً حرام است و مانند زنا در شریعت است و موجب اختلاط انساب خواهد شد.
فتوای مجامع فقهی اهل سنت حجاز در موسوعه فقهیه میسره: تلقیح مصنوعی فقط با سه شرط مجاز است:
اول: این کار میان زوج و زوجه باشد و حتی اگر نطفه را در حال زوجیت گرفته باشند و بعد از طلاق یا بعد از وفات زوج به همسرش تزریق کنند، جایز نیست.
دوم: جایز نیست منی زوج را بگیرند و در مراکزی که به نام بانک اسپرم است نگهداری کنند.
سوم: این کار توسط شوهر انجام شود تا نظر و لمس حرام حاصل نگردد.
دار الافتاء مصر: تلقیح بین اسپرم شوهر و تخمک زن در آزمایشگاه و انتقال سلول تلقیحی به رحم خود زن اشکالی ندارد به شرطی که اختلاط با اسپرم یا تخمک دیگران در محیط آزمایشگاهی رخ ندهد و این عملیات به وسیله پزشک حاذق مورد اعتماد صورت بگیرد ولی اجاره رحم برای انتقال سلول تلقیحی زن و شوهر حرام است چون در این صورت اشتباه نسب در ناحیه مادر پدید میآید و مشخص نمیشود که مادر حقیقی زن صاحب رحم است یا صاحب تخمک.
شیخ محمد شلتوت مفتی معروف مصر: در رابطه با اهدای اسپرم اجنبی این چنین میگوید ان التلقيح بماء الأجنبي في الشريعة جريمة منكرة واثم عظيم يلتقي مع الزنا في إطار واحد جوهرهما واحد ونتيجتهما واحد. تلقیح با آب نطفه مرد بیگانه در شریعت اسلامی جرم زشت و گناه بزرگی است که هم ردیف زنا میباشد و جوهره هر دو و نتیجه آن دو یکی است.
بعد در ادامه میگوید: ولولا قصور في صور الجريمة لكان حكم التلقيح في تلك الحال هو حكم الزنا الذي حددته الشرائع الإلهية وحرمته. اگر قصوری در ناحیه شکل و صور تلقیح مصنوعی نبود، حکم تلقیح به ماء اجنبی حکم زنا در شرائع آسمانی بود که آن را حرام نمودهاند...
شیخ جاد الحق علی جاد الحق: تلقیح با اسپرم مرد اجنبی حرام است و حکم آن همانند زنا در شریعت اسلامی است ولی تلقیح با اسپرم شوهرش اشکالی ندارد.
دکتر محمد راتب النابلسی: در حالات زیر تلقیح مصنوعی حرام است:
1) تلقیح بین اسپرم مرد اجنبی و تخمک زن اجنبی و قرار گرفتن در رحم همسر.
2) تزریق اسپرم مرد اجنبی به رحم همسر.
3) تلقیح اسپرم شوهر و تخمک زن و قرار دادن نطفه منعقد شده در رحم اجارهای.
4) تلقیح اسپرم شوهر و تخمک زن و قرار دادن نطفه در رحم همسر دیگرش.
- و تنها تلقیح بین اسپرم شوهر و تخمک زن و قرار دادن در رحم خود او هنگام حاجت و ضرورت جایز است.
شیخ مصطفی زرقاء: اگر مصلحت بچهدار شدن زوجین جز با عملیات تلقیح مصنوعی تأمین نشود، برای آنها جایز میشود و کشف عورت و نظر و لمس پزشک نامحرم نیز به خاطر این مصلحت و ضرورت جایز میشود و استفاده از اسپرم در بانک نطفه برای باروری همسر از محرمات قطعیه در شریعت اسلامی است چون مستلزم تغییر و اشتباه انساب میشود.
مجمع فقهی الأزهر مصر: تلقیح مصنوعی به شروط زیر جایز است:
1) سه نفر از پزشکان متخصص شهادت بدهند که تنها طریقه بچهدار شدن منحصر در عملیات تلقیح مصنوعی است.
2) اختلاط با اسپرم یا تخمک دیگران صورت نگیرد.
3) نطفه منعقد شده به رحم شخص ثالث منتقل نشود.
4) طی عملیات تلقیح مصنوعی موازین شرعی رعایت شود.
شیخ احمد بن حمد الخلیلی: تلقیح مصنوعی به شرطی جایز است که از اسپرم غیر شوهر یا تخمک غیر همسر یا رحم شخص ثالث استفاده نشود.[1]
خلاصه نظرات مجلس مجمع فقهی اسلامی در مکه مکرمه(1404ق)[2] :
1. گرفتن اسپرم از شوهر و تلقیح آن به رحم همسرش، در صورتی که مسلتزم کار حرام نباشد جایز است، و نوزاد به زن و شوهر ملحق میشود و از تمام حقوق فرزندی مانند ارث برخوردار میگردد.
2. تلقیح اسپرم مرد بیگانه ـ غیر شوهر ـ در رحم زن اجنبیه ـ چه شوهر داشته باشد و چه نداشته باشد، شوهرش به این امر راضی باشد یا نباشد، مطلقاً حرام است.
3. گرفتن اسپرم از مرد و تخمک از همسرش، با رعایت حدود شرعی، و پرورش آنها در لوله آزمایش جایز است، ولی شایسته است که فقط به هنگام ضرورت اکتفا شود.
4. گرفتن اسپرم از مرد و تخمک از غیر همسر و وارد کردن مخلوط آنها در رحم همسر حرام است.
5. گرفتن اسپرم از مرد و تخمک از غیر همسر و پرورش آن در رحم غیر همسر ـ رحم اجارهای و غیر آن ـ حرام است.
6. ترکیب نطفه مرد و همسرش در آزمایشگاه، و انتقال آن به رحم زن دیگر؛ رحم اجارهای و عاریهای حرام است.
7. ترکیب نطفه مرد و همسرش در آزمایشگاه، و انتقال آن به رحم زن دیگر این مرد، در صورت ضرورت و موافقت آنها جایز است.
8. در تمام مواردی که تلقیح جایز است، فرزند متولد شده به زن و مرد ملحق میشود و از آنها ارث میبرد.
نظریات شورای اتحاد اسلامی مصر درباره اقسام تلقیح(ژانویه 1985م):
1. تلقیح اسپرم شوهر به رحم همسرش، در صورت ضرورت و ناچاری جایز است.
2. تلقیح نطفه متشکل از ترکیب آزمایشگاهی اسپرم و تخمک زن و شوهرش، به همان زن یا در صورت رضایت دو زن، به رحم زن دیگر آن مرد جایز است.
3. تلقیح اسپرم غیر شوهر در رحم زن بیگانه، در هر صورت حرام است.
4. تلقیح نطفه حاصل از اسپرم غیر شوهرف در هر صورت حرام است.
5. تلقیح نطفه متشکل از اسپرم و تخمک مرد و زن بیگانه، در هر صورت حرام است.
6. تلقیح نطفه متشکل از تخمک زن بیگانه، به هر صورت حرام است، و انتقال آن بدون ترکیب نیز همین حکم را دارد.
7. در تمام موارد حرام، اضطرار نسبت به تحصیل ولد، رفع کننده حرمت نمیباشد، و نمیتوان با ادعای اضطرار، آن موارد را عمل نمود.[3]
نظریه هیأت مشاوره اسلامی مصر درباره تلقیح(23 مارس 1980م):
1. تلقیح اسپرم شوهر به رحم همسرش، در صورت ضرورت و ناچاری جایز است.
2. ترکیب اسپرم و تخمک زن و شوهر در آزمایشگاه، و انتقال آن به رحم همان زن، در صورت ضرورت و ناچاری جایز است.
3. تلقیح اسپرم غیر شوهر به رحم زن به هر نوعی که باشد حرام است و اگر این کار با علم و آگاهی انجام شود، رابطه نامشروع و زنای محصنه است.
4. تلقیح نطفه متشکل از اسپرم غیر شوهر، به هر صورت حرام است.
5. تلقیح نطفه متشکل از تخمک غیر همسر، مطلقاً حرام است.
6. تلقیح نطفه حاصل از اسپرم و تخمک دو بیگانه، حرام است.
7. تلقیح تخمک زن بیگانه در رحم زنی دیگر، تا شوهرش با او نزدیکی کند و نطفه بر اثر ترکیب اسپرم مرد و تخمک آن زن بیگانه حاصل شود، حرام است.
8. اهدا و خرید و فروش اسپرم و تخمک به هدف انجام تلقیح به دیگری حرام است.
9. تقویت اسپرم شوهر در بطن او و به وسیله دارو، یا کمک به آزاد شدن نطفه از تخمدان به وسیله دستگاهها و جراحی، در صورتی که موجب وقوع در کار حرامی نباشد اشکال ندارد، ولی ترکیب آن با تخمک زن دیگر حرام است.[4]
شیخ یوسف القرضاوی[5] : تزریق اسپرم اجنبی و استفاده از رحم زن اجنبی در شریعت اسلامی حرام است و منجر به اختلاط انساب میشود و حکم آن با زنا یکی است و شریعت اسلام هرگز به آن اجازه نخواهد داد.[6]
الشیخ ابی عبد المعز محمد علی فرکوس[7] : عملیات تلقیح مصنوعی مشتمل بر معاذیری همچون احتمال خطأ پزشکی، اختلاط و اشتباه نسب و کشف عورت و نظر و لمس حرام است و طبق قاعده(درء المفاسد مقدم علی تحقیق المصالح) نباید سراغ تلقیح مصنوعی رفت مگر ضرورت و مصلحت أهم از این مفاسد در میان باشد.[8]
شیخ محمد سعید رمضان البوطی[9] : وحكم اخضاب النطفة خارج الرحم مداره في الإباحة والحرمة على أمرين: الأول أن يتأكد العلماء والأطباء تأكداً تاماً من أن هذه الطريقة لن تعقب أي ضرر صحي أو نفسي أو عقلي في الجنين بعد ولادته فأما إذا لم يتوافر هذا اليقين فإن الإقدام على ذلك محرم بالاتفاق عملاً بالقاعدة الشرعية الكلية لا ضرر ولا ضرار، الثاني ألا يستتبع الاقدام على هذا العمل اختلاط في الأنساب.[10] حکم تلقیح در خارج رحم نسبت به اباحه و حرمت متوقف بر دو امر است:
اول: دانشمندان و پزشکان اعلام کنند که این عملیات هیچ ضرری در صحت و سلامتی جنین بعد از ولادتش نخواهد گذاشت.
دوم: اینکه این عملیات موجب اختلاط در انساب نشود.
المجلس الاسلامی للافتاء بیت المقدس: تلقیح مصنوعی به شروط زیر جایز است: مستلزم امور و مقدمات حرام نباشد، موجب اختلاط و اشتباه انساب نشود، پای شخص ثالث در میان نباشد مثل اسپرم و تخمک اجنبی یا رحم شخص دیگر، تزریق اسپرم شوهر در حال حیات او باشد و بعد از وفات شوهر عملیات تلقیح مصنوعی صورت نپذیرد.[11]
دیدگاههای ادیان دیگر درباره تلقیح مصنوعی
نظریات یهودیان درباره اقسام تلقیح(فوریه 1995م):
1. تلقیح اسپرم شوهر در رحم زن، در صورت ضرورت پزشکی جایز است.
2. تلقیح اسپرم غیر شوهر در رحم زن، مطلقاً ممنوع است.
3. تلقیح نطفه حاصل از زن و شوهر در رحم آن زن، در صورت ضرورت پزشکی جایز است.
4. تلقیح نطفه حاصل از زن و مرد بیگانه در رحم زن ممنوع است.
5. تلقیح نطفه حاصل از زن و شوهر در رحم زن دیگر ممنوع است.
6. تلقیح نطفه حاصل از زن و مرد بیگانه به رحم زنی که تخمک به او تعلق دارد ممنوع است.
7. اهدای اسپرم و تخمک ممنوع است.
8. عاریه و اجاره دادن رحم ممنوع است.
9. انتقال نطفه یا جنین از رحم باردار به رحم زن دیگر ممنوع است.
10. منجمد کردن نطفه مشروع برای انجام تلقیح مشروع در آینده، یا برای امر تحقیق و آموزش جایز است.
11. انجام تحقیقات و معالجات بر روی نطفه انسان جایز است.
12. انهدام نطفه جایز است و در بعضی موارد نیز مطلوب است.
13. تحقیق ژنتیک بر روی نطفه انسان و اجزای آن جایز است.
14. گزینش اسپرم برای تقویت آن جایز است.
15. گزینش اسپرم برای انتخاب نوع فرزند جایز است.
16. گزینش نطفه از میان تعداد نطفههای مشروع، اگر به تجویز پزشک باشد جایز است.[12]
نظریات کلیسای کاتولیک درباره اقسام تلقیح:
1. تلقیح اسپرم غیر شوهر در رحم زن ممنوع است.
2. تلقیح اسپرم شوهر در صورتی که کمک به بقا و دوام زندگانی میکند مانعی ندارد ولی در غیر این صورت ممنوع است.
3. ترکیب تخمک زن با اسپرم شوهرش در آزمایشگاه، و تلقیح آن به رحم همان زن ممنوع است مگر آن که انجام این کار به بقا و دوام زندگی کمک کند و در صورت عدم انجام آن زندگی مشترک متلاشی شود.
4. ترکیب تخمک زن با اسپرم شوهرش در آزمایشگاه، و تلقیح آن به رحم همان زن ممنوع است مگر آن که انجام این کار به بقا و دوام زندگی کمک کند و در صورت عدم انجام آن زندگی مشترک متلاشی شود.
5. انتقال نطفه حاصل از اسپرم و تخمک زن و شوهرش به رحم زن دیگر، در همه مواردش، ممنوع است.
6. انجام عمل تلقیح یا انتقال نطفه و جنین بر روی زنان سالخورده ممنوع است.
7. عاریه و اجاره دادن رحم قبیح است و تحت هر شرایطی مننوع است.
8. اهدای اسپرم و تخمک ممنوع است.
9. منجمد کردن نطفه ممنوع است.
10. انهدام نطفه منعقد شده ممنوع است.
11. تحقیق بر روی نطفه به منظور معالجه و رفع عیب جایز است.
12. تشخیص ژنتیکی بر روی اسپرم و تخمک ممنوع است.
13. عمل ژن درمانی بر روی نطفه منعقد شده در رحم، در صورتی که موجب سقط جنین نشود جایز است.
14. تفکیک نطفههای منعقد شده در آزمایشگاه، به منظور دستیابی به بهترین نطفه ممنوع است.
15. انجام تحقیقات و عملیات ژنتیک به منظور سالم سازی نشل بشر ممنوع است.
16. گزینش سلولهای جنسی به منظور دست یافتن به نوع خاصی از فرزند ممنوع است.[13]
نظریات کلیسای ارتدوکس درباره اقسام تلقیح:
1. تلقیح اسپرم شوهر در رحم همسرش جایز است.
2. تلقیح نطفه متشکل از اسپرم و تخمک زن و شوهر، اگر موجب تولید و تکثیر خارج از حد نطفه نشود جایز است.
3. تلقیح اسپرم غیر شوهر، ممنوع است.
4. تلقیح نطفه حاصل از اسپرم غیر شوهر ممنوع است.
5. تلقیح نطفه حاصل از تخمک غیر همسر ممنوع است.
6. تلقیح نطفه حاصل از اسپرم و تخمک دو بیگانه ممنوع است.
7. عاریه و اجاره رحم مطلقاً ممنوع است.
8. اهدای اسپرم و تخمک ممنوع است.
9. انجام تلقیح بر روی زنان سالخورده ممنوع است.
10. انجماد نطفه برای انجام تلقیح در آینده یا اهداف دیگر ممنوع است.
11. از بین بردن نطفه پس از انعقاد ممنوع است.
12. تحقیق و پژوهش بر روی نطفه ممنوع است.
13. تشخیص ژنتیکی قبل از کاشت تخمک بر روی نطفه ممنوع است.
14. تشخیص ژنتیکی بر روی نطفه، پس از انعقاد در رحم، در صورتی که موجب سقط نشود جایز است.
15. انجام هر گونه عمل درمانی بر روی نطفه ممنوع است.
16. گزینش اسپرم جایز است.
17. گزینش نطفه از میان تعدادی نطفههای مشروع مردود و ممنوع است.[14]
نظرات پروتستانها درباره حالات مختلف تلقیح:
1. تلقیح اسپرم شوهر در رحم زن جایز است.
2. تلقیح اسپرم غیر شوهر به رحم زن جایز است.
3. اهدا و خرید و فروش اسپرم و تخمک جایز است.
4. تلقیح نطفه حاصل از اسپرم و تخمک زن و مرد بیگانه، در رحم همان زن یا زن دیگر جایز است.
5. تلقیح تخمک اهدایی به رحم زن جایز است.
6. منجمد کردن نطفه برای مدت کوتاه جایز است.
7. اجاره و عاریه دادن رحم جایز نبوده و ممنوع است.
8. انجام تحقیقات ژنتیک بر روی سلولهای جنسی ونطفه جایز است درصورتی که این کار، عمل درمانی محسوب شود و به قصدمعالجه باشد
9. گزینش نطفه به منظور اصلاح نژاد و امثال آن خطرناک و ممنوع است.