موضوع: تفسیر موضوعی/حلم و غضب /راه های کنترل غضب
در جلسه گذشته، زمینه‌های پنج‌گانه بروز غضب بررسی شد و در این جلسه، بحث به راهکارهای درمان و مدیریت خشم اختصاص یافت.
غضب، غریزه‌ای است که به امر خدای سبحان در وجود انسان قرار داده شده است؛ بنابراین، نمی‌توان ادعا کرد که انسان هیچ‌گاه گرفتار غضب نمی‌شود. همه انسان‌ها در معرض این غریزه قرار دارند و آنچه اهمیت دارد، زمان، کیفیت و نحوه بروز غضب و چگونگی مدیریت آن است.
ممکن است شخصی در ارتباط با همسر خود به‌خوبی غضبش را کنترل کند، اما در یک بحث علمی یا مسئله حیثیتی به‌سرعت عصبانی شود. بنابراین، ادعای مصونیت کامل از غضب، ادعای گزافی است.
بحث حاضر درباره غضب منفی و ناپسند است؛ زیرا غضب اقسامی دارد و همه انواع آن مذموم نیستند. در جلسات آینده به اقسام غضب و غضب مثبت و مقدس نیز پرداخته خواهد شد.
در مقام بیان راهکارهای کنترل خشم بودیم
راهکار اول بیان شد که تفکر و تأمل در عاقبت شوم غضب بود.
گاهی یک لحظه خشم، انسان را گرفتار عواقب سنگینی می‌کند؛ از جمله:
- گرفتار شدن خانواده در اختلافات طولانی‌مدت و تلاطم‌های خانوادگی.
- کشیده شدن اختلافات به طلاق.
- زندانی شدن و گرفتار آمدن پشت میله‌های زندان.
- رسیدن به چوبه دار.
- از دست دادن شغل و موقعیت کاری.
- وارد کردن آسیب‌های جبران‌ناپذیر به دیگران، حتی نابینا کردن فرزند خود.
بنابراین، تأمل در سرانجام کسانی که بر اثر غضب گرفتار چنین پیامدهایی شده‌اند، می‌تواند عاملی مؤثر در کنترل خشم باشد.
راهکار دوم: ذکر و یاد الهی
دومین راهکار مدیریت غضب، ذکر و یاد خداوند متعال است.
البته ذکر زمانی اثرگذار خواهد بود که با دو ویژگی همراه باشد:
1. اعتقاد و باور قلبی: ذکر باید از روی اعتقاد و باور باشد.
2. حضور قلب و توجه: انسان باید هنگام ذکر، توجه و حضور قلب داشته باشد.
در این زمینه، دو ذکر به‌خصوص توصیه شده است:
استعاذه: «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ»
حوقله: «لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ»
این دو ذکر می‌توانند در کنترل و مدیریت خشم مؤثر باشند.
راهکار سوم: به سجده افتادن
سومین راهکار کنترل غضب، به سجده افتادن است.
خود حالت سجده می‌تواند در مدیریت و کنترل خشم مؤثر باشد. هرچند ممکن است انسان از اسرار و آثار این حالت آگاهی کامل نداشته باشد، اما اصل تأثیر آن مورد توجه است.
البته اگر انسان هنگام سجده بتواند با خداوند نجوا کند، اثر آن بیشتر خواهد بود و این حالت، نورٌ علی نور است.
نکته مهم: منظور از سجده در اینجا، سجده واجب شرعی نیست تا شرایطی مانند رو به قبله بودن، داشتن مهر، وضو و طهارت در آن لازم باشد؛ بلکه مقصود، خود هیئت و حالت سجده و اظهار خضوع در برابر خداوند است.
انسان هنگام غضب می‌تواند به سجده بیفتد و با خضوع در برابر پروردگار، قدرت مطلق الهی را به یاد آورد و خود را به خداوند بسپارد.
راهکار چهارم: تغییر حالت و جابه‌جایی
چهارمین راهکار، تغییر حالت جسمی و جابه‌جایی از موقعیتی است که انسان در آن گرفتار غضب شده است.
برای توضیح این راهکار، تجربه‌ای عملی را بیان می‌کنیم:
در مسجدی که محل تبلیغ بود، میان دو گروه از مؤمنان اختلافی ایجاد شد. اختلاف به‌سرعت شدت گرفت و افراد شروع به پرخاشگری و بلند کردن صدا کردند؛ به‌گونه‌ای که احتمال درگیری فیزیکی نیز وجود داشت.
اولین اقدامی که انجام شد، دستور به نشستن همه افراد بود؛ زیرا افراد در حالت ایستاده، حالت پرخاشگری بیشتری پیدا کرده بودند. با نشستن افراد، شدت خشم تا حدودی کاهش یافت.
سپس از یک گروه خواسته شد سخنان خود را بیان کنند و بعد گروه مقابل فرصت یافتند که صحبت کنند. در نهایت مشخص شد که اصل اختلاف، ناشی از یک سوءتفاهم و قضاوت عجولانه بوده است؛ همان عاملی که پیش‌تر به‌عنوان یکی از زمینه‌های بروز غضب مطرح شده بود. با روشن شدن موضوع، اختلاف برطرف شد.
این تجربه نشان می‌دهد که تغییر حالت جسمی می‌تواند در کاهش شدت غضب مؤثر باشد.
نمونه‌های تغییر حالت:
- اگر انسان ایستاده است، بنشیند.
- اگر نشسته است، برخیزد و حرکت کند.
- اگر در حال مشاجره با همسر خود است، موقعیت را ترک کند و به بهانه‌ای از آن صحنه خارج شود؛ مثلاً به سمت ظرف‌شویی یا سرویس بهداشتی برود.
ضرورتی ندارد انسان در همان موقعیت و فضای تنش‌زا باقی بماند.
علت اهمیت این دستورالعمل آن است که میدان نزاع و مشاجره، میدان تاخت‌وتاز شیطان و نیروهای شیطانی است و شیطان از درگیری و اختلاف میان مؤمنان خوشحال می‌شود. بنابراین، تغییر حالت و ترک موقعیت تنش‌زا می‌تواند زمینه مانور شیطان را از بین ببرد.
راهکار پنجم: وضو گرفتن و غسل کردن
پنجمین و آخرین راهکار مدیریت غضب، وضو گرفتن است.
در روایتی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است:
«وَإِذَا غَضِبَ أَحَدُكُمْ فَلْيَتَوَضَّأْ»[1]
یعنی هرگاه یکی از شما غضبناک شد، وضو بگیرد.
در توضیح فلسفه این دستورالعمل گفته شده است:
- غضب از آتش است.
- وضو با آب و نور همراه است.
هنگام غضب، فشار خون بالا می‌رود و انسان احساس حرارت و برافروختگی می‌کند. بنابراین، آب وضو می‌تواند به خاموش کردن آتش غضب کمک کند.
حتی غسل کردن نیز به‌عنوان راهکاری برای این منظور مطرح شده است؛ یعنی انسان با نیت آرام کردن خود و فرو نشاندن آتش غضب، آبی به بدن خود برساند.
اقسام غضب و غضب مقدس
در ادامه بحث، موضوع اقسام غضب مطرح خواهد شد. غضب سه قسم دارد:
1. غضب خوب و مثبت.
2. غضب بد و منفی.
3. غضب مقدس.
آنچه تاکنون مورد بحث قرار گرفته، غضب منفی و ناپسند بوده است؛ اما غضب همیشه مذموم نیست و غضب مقدس نیز وجود دارد.
امیرالمؤمنین علیه‌السلام حتی یک لحظه گرفتار غضب منفی نبودند، اما بارها غضب مقدس و مثبت از ایشان مشاهده شده است.
در جلسه آینده، نمونه‌هایی از غضب امیرالمؤمنین علیه‌السلام، امام حسین علیه‌السلام و پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله بیان خواهد شد.
نکته محوری بحث: خداوند متعال غریزه غضب را در وجود انسان قرار داده است و این غریزه باید در جایگاه صحیح خود به کار گرفته شود؛ همان‌گونه که غریزه شهوت باید در مسیر حلال استفاده شود، غضب نیز باید در مسیر مقدس و صحیح قرار گیرد.
همان‌طور که استفاده از شهوت در مسیر حرام، حرام است، به‌کارگیری غضب در مسیر منفی و باطل نیز نادرست و حرام خواهد بود.
والحمدلله رب العالمین.