موضوع: تفسیر موضوعی/حلم و غضب /روایات بحث حلمو غضب
بر اساس سنت مباحث تفسیری، پس از بررسی آیات مربوط به یک موضوع، برای تکمیل بحث، بخشی از روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام که در همان راستا وارد شده‌اند نیز بیان می‌شود.
در جلسات گذشته، هفت روایت درباره خشم و غضب موردنظر قرار گرفت که سه روایت نخست بررسی شد. در این جلسه، چهار روایت باقی‌مانده بیان می‌شود.
روایت چهارم: غضب، آتشی برافروخته
امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرمایند:
«الْغَضَبُ نَارٌ مُوقَدَةٌ»[1]
خشم، آتشی برافروخته است که خاموش‌کردن و مهار آن کار آسانی نیست.
برای تصور حقیقت غضب می‌توان آن را به انفجار یک لوله گاز تشبیه کرد. اگر چنین انفجاری رخ دهد، باید سریعاً با ابزارهای مخصوص آن را مهار کرد؛ در غیر این صورت، آتش گسترش می‌یابد و ممکن است تمام ساختمان را نابود کند.
غضب نیز چنین است و انسان در برابر آن دو راه دارد:
- مهارکردن غضب: کسی که خشم خود را کنترل و مهار کند، در حقیقت آتش آن را خاموش کرده است.
- رهاکردن غضب: کسی که خشم خود را رها کند و درصدد کنترل آن نباشد، گرفتار پیامدهای خطرناک آن خواهد شد.
حضرت هشدار می‌دهند که نخستین کسی که در آتش غضب می‌سوزد، خود شخص خشمگین است. ممکن است فرد مقابل حتی متوجه خشم او نباشد، اما شخص غضبناک از درون در حال جوشیدن و سوختن است.
بنابراین، پیش از آنکه غضب به دیگران آسیب برساند، خود انسان را گرفتار آزار و آسیب می‌کند؛ هرچند ممکن است در ادامه، با رفتارهای غیراخلاقی، به دیگران نیز صدمه وارد کند.
روایت پنجم: دو لشکر ویژه شیطان
امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرمایند:
«لَيْسَ لِإِبْلِيسَ جُنْدٌ أَشَدُّ مِنَ النِّسَاءِ وَالْغَضَبِ»[2]
برای ابلیس دو لشکر ویژه وجود دارد که از مهم‌ترین ابزارهای او برای زمین‌زدن انسان هستند:
1. زنان فاسد؛
2. خشم و غضب.
اگرچه تعبیر روایت مطلق است، اما مقصود از زنان در این بحث، زنان فاسد است.
یکی از ابزارهای دشمنان اسلام، ترویج بی‌حجابی و حتی عریانی در جامعه اسلامی است؛ زیرا حضور و گسترش فساد در جامعه، مانعی در مسیر تحقق اهداف جامعه اسلامی خواهد بود.
از سوی دیگر، شیطان ممکن است نتواند انسان مؤمن را از طریق فساد اخلاقی و ارتباط با زنان فاسد گرفتار کند؛ در این صورت، از راه خشم و غضب وارد می‌شود.
شیطان با نفوذ در نفس انسان و تلقین‌های مکرر، او را گرفتار غضب می‌کند. شخص ممکن است در اثر خشم، فریاد بزند، دل دیگری را بشکند و مرتکب رفتارهای نادرست شود. سپس با خود بگوید که با این رفتارها، تمام نمازها و عباداتش را از بین برده است و به‌تدریج حتی از نماز نیز فاصله بگیرد.
افراد متدینی بوده‌اند که متأسفانه از همین مسیر از راه صحیح خارج شده‌اند.
روایت ششم: غضب، کلید تمام بدی‌ها
امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرمایند:
«الْغَضَبُ مِفْتَاحُ كُلِّ شَرٍّ»[3]
غضب، کلید هر بدی است.
نکته مهم، توجه به علت این فرمایش است. چرا غضب کلید تمام بدی‌هاست؟
زیرا انسانی که گرفتار خشم می‌شود، در همان لحظه قوه عاقله و قدرت تعقل خود را از دست می‌دهد. گویی عقل از وجود او کوچ می‌کند و دیگر نمی‌تواند رفتار و گفتار خود را به‌درستی مدیریت کند.
وقتی عقل از انسان گرفته شود، رفتار او به رفتار حیوان وحشی یا انسان فاقد تعقل شباهت پیدا می‌کند؛ ازاین‌رو، احتمال وقوع هرگونه شر و آسیب از چنین انسانی وجود دارد.
این خطر حتی ممکن است اعضای خانواده و نزدیکان انسان را نیز تهدید کند.
نمونه‌ای از پیامدهای خطرناک غضب
شخصی با مشاهده عطر و هدایایی در کیف همسرش، دچار سوءظن شد و تصور کرد که همسرش با فرد دیگری ارتباط حرام برقرار کرده است. خشم و غضب بر او غلبه کرد و متأسفانه همسر خود را به قتل رساند.
پس از قتل مشخص شد که آن هدایا را همسرش به مناسبت سالروز تولد خود او تهیه کرده بود؛ اما دیگر امکان جبران وجود نداشت. این شخص نیز در اثر شوک شدید ناشی از حادثه، دچار جنون شد.
این نمونه نشان می‌دهد که یک لحظه خشم و غضب می‌تواند مسیر زندگی انسان را به‌کلی تغییر دهد و او را تا پایان عمر گرفتار پشیمانی کند.
علی ای حال انسان باید زمینه‌های بروز غضب را مدیریت کند. مقصود این نیست که غضب هرگز به سراغ انسان نیاید؛ زیرا خشم یکی از غرایزی است که خداوند در وجود انسان قرار داده و وسیله ابتلا و امتحان اوست. وظیفه انسان، مدیریت زمینه‌های بروز غضب است تا این حالت در وجود او شدت پیدا نکند و به مرحله خطرناک نرسد.
روایت هفتم: پیامدهای سنگین غضب
امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:
«أَيُّ شَيْءٍ أَشَدُّ مِنَ الْغَضَبِ؟»[4]
چه چیزی شدیدتر و خطرناک‌تر از غضب است؟
برخی از پیامد های غضب عبارتست از اینکه :
- گاهی انسان در اثر غضب، مرتکب قتل نفس می‌شود.
- گاهی افراد پاکدامن و بی‌گناه را گرفتار اتهام می‌کند.
انسان در لحظه غضب، به دلیل اختلال در عملکرد عقل، نمی‌داند چه می‌گوید و چه می‌کند. نه زبان او تحت کنترل است و نه دست و پایش.
بنابراین، غضب بسیار خطرناک است و انسان باید از همین لحظه برای کنترل آن آمادگی داشته باشد.
اکنون که در فضای مقدس مسجد و در جلسه تفسیر قرآن نشسته‌ایم، باید از خداوند بخواهیم که در لحظات بروز غضب، ما را حفظ و مدیریت کند؛ زیرا اگر در آن لحظه رحمت و عنایت الهی شامل حال انسان نشود، ممکن است پیش از آنکه مطالب و توصیه‌های اخلاقی به یادش بیاید، کار از کار بگذرد و حادثه‌ای غیرقابل جبران اتفاق بیفتد.
یکی از برکات این مباحث آن است که نکاتی در گوشه ذهن انسان ذخیره می‌شود و در موقعیت‌های حساس به کمک او می‌آید. اگر انسان این مباحث را برای خدا بشنود و بیان کند، این مطالب به لطف الهی برای او ذخیره می‌شود و ممکن است در لحظات دشوار غضب، وسیله نجات و حفظ او قرار گیرد.
عوامل و زمینه‌های بروز خشم و غضب
در پایان بحث روایات، لازم است عوامل و انگیزه‌هایی که موجب بروز خشم و غضب می‌شوند، بررسی شود.
در این زمینه، چهار عامل به‌عنوان ریشه‌ها و زمینه‌های غضب در نظر گرفته شده است. در این جلسه، دو عامل نخست بیان می‌شود.
عامل نخست: قضاوت‌های عجولانه
یکی از مهم‌ترین زمینه‌های بروز خشم و غضب، قضاوت‌های عجولانه است. این مسئله در زندگی فردی، خانوادگی، اجتماعی و سیاسی مشاهده می‌شود.
الف) قضاوت عجولانه در روابط خانوادگی
بسیاری از اختلافات خانوادگی از جایی آغاز می‌شود که هنوز سخن طرف مقابل به پایان نرسیده، شخص بر اساس برداشت ذهنی خود قضاوت می‌کند.
اسلام توصیه می‌کند که انسان در روابط خانوادگی صبور باشد، سخنان طرف مقابل را تا پایان گوش دهد و پیش از روشن‌شدن مقصود او قضاوت نکند.
یکی از رفتارهای نادرست، واردشدن به سخن دیگران و قطع‌کردن کلام آنان است. در روایات، برای نشان‌دادن زشتی این رفتار، آن را به خراش‌انداختن صورت دیگری تشبیه کرده‌اند.
البته گاهی قطع‌کردن سخن دیگران در حد متعارف و بر اساس عرف، اشکالی ندارد؛ اما برخی افراد این رفتار را به عادت تبدیل کرده‌اند و اصلاً حوصله شنیدن کامل سخنان دیگران را ندارند.
این عادت مانع فهم درست مقصود طرف مقابل می‌شود و زمینه قضاوت عجولانه را فراهم می‌کند.
در نتیجه، شخص سخنی نادرست به طرف مقابل می‌گوید یا نسبتی به او می‌دهد که موجب خشم و ناراحتی وی می‌شود.
ب) قضاوت عجولانه در روابط اجتماعی و سیاسی
این مسئله تنها به خانواده اختصاص ندارد، بلکه در مسائل اجتماعی و سیاسی نیز مشاهده می‌شود.
گاهی میان دو گروه یا دو طایفه اختلاف و درگیری ایجاد می‌شود؛ زیرا سخنان یکدیگر را به‌درستی متوجه نشده‌اند یا مطالب را به‌صورت ناقص، بریده و سانسورشده به یکدیگر منتقل کرده‌اند.
در چنین شرایطی، سخنان ناقص موجب قضاوت‌های عجولانه و ناتمام می‌شود و این قضاوت‌ها زمینه خشم، غضب و نزاع را فراهم می‌کنند.
گاهی پس از فروکش‌کردن خشم، طرفین بهتر متوجه مقصود یکدیگر می‌شوند و درمی‌یابند که اساساً اختلافی وجود نداشته و نیازی به درگیری نبوده است.
بنابراین، یکی از ریشه‌های مهم غضب، قضاوت عجولانه ناشی از نشنیدن کامل سخنان دیگران است.
عامل دوم: پایین‌بودن ظرفیت و آستانه تحمل
دومین عامل بروز خشم و غضب، پایین‌بودن ظرفیت و ضعف آستانه تحمل برخی افراد است.
علت این مسئله به وضعیت روحی افراد و چگونگی تربیت نفس آنان بازمی‌گردد.
در همین زمینه، اهمیت دستورات اسلام در تربیت انسان روشن می‌شود. برای مثال، توصیه شده است که انسان غذای داغ و چای داغ مصرف نکند.
ممکن است شخصی بگوید که چای داغ برای او لذت‌بخش‌تر است و اگر آن را داغ ننوشد، به او نمی‌چسبد؛ اما یکی از حکمت‌های این توصیه، تقویت آستانه صبر و تحمل انسان است.
عادت‌کردن به چنین رفتارهایی می‌تواند به‌تدریج آستانه تحمل انسان را تضعیف کند.
برای مثال، شخصی که به این وضعیت عادت کرده است، ممکن است در صف نانوایی با کوچک‌ترین اتفاقی عصبانی شود؛ حتی اگر فرد دیگری به اشتباه جلوی او بایستد یا صرفاً برای صحبت با نانوا نزدیک صف شود، شخص فوراً خشمگین شده و زمینه دعوا و نزاع را فراهم کند.
بنابراین، توصیه‌های اسلام درباره این امور، تنها ناظر به مسائل ظاهری نیست، بلکه در تربیت روح و تقویت صبر و تحمل انسان نیز تأثیر دارد.