موضوع: تفسیر موضوعی/حلم و غضب /آیه 199 سوره اعراف
موضوع این جلسه، بررسی هشتمین و آخرین آیه از آیات مربوط به صفت حلم و غضب است که در سوره مبارکه اعراف، آیه ۱۹۹ قرار دارد. پس از قرائت و ترجمه آیه، بحث در دو بخش پیگیری می‌شود:
ادامه شرح لغات آیه
معنای واژه «عفو»
واژه «عفو» صرفاً به معنای بخشش نیست، بلکه در چهار معنا استعمال می‌شود:
1. مقدار اضافی: مانند مقدار غذایی که پس از خوردن باقی می‌ماند.
2. حد وسط و میانه‌روی: حرکت در حد اعتدال و پرهیز از افراط و تفریط.
3. بخشیدن خطاکار و پذیرفتن عذر او: این همان معنای مشهور عفو است.
4. آسان گرفتن امور: پرهیز از سخت‌گیری در کارها، زندگی، معاملات و برخورد با دیگران.
بررسی عبارت «خُذِ الْعَفْوَ» در آیه
در برخی ترجمه‌ها، عبارت «خُذِ الْعَفْوَ» به معنای «عفو را پیشه کن» ترجمه شده است؛ اما برخی مفسران، با توجه به معنای «مقدار اضافی»، آن را به معنای گرفتن اموال اضافی مردم دانسته‌اند.
بر اساس این برداشت، پیش از نزول آیه زکات، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله اموال اضافی افراد را می‌گرفت و میان نیازمندان تقسیم می‌کرد؛ برای مثال، اگر کسی صد گوسفند داشت و پنجاه گوسفند برای رفع نیازهایش کافی بود، مقدار اضافی میان دیگران تقسیم می‌شد تا فاصله طبقاتی کاهش یابد.
این برداشت، افزون بر جنبه شرعی، با یک اصل عقلایی نیز تناسب دارد: در جامعه اسلامی نباید اختلاف طبقاتی و نابرابری نامتعارف وجود داشته باشد. حتی در نمونه‌ای ساده، اگر چند نفر با شرایط یکسان بر سر سفره نشسته‌اند، شایسته است امکانات و غذا به‌گونه‌ای میان آنان تقسیم شود که تعادل برقرار باشد.
برداشت دیگر از «خُذِ الْعَفْوَ»، آسان گرفتن و سخت‌گیر نبودن است؛ زیرا سخت‌گیری در زندگی، معاملات و برخوردها، زندگی را بر انسان دشوار می‌کند.
بنابراین، توجه به معانی مختلف «عفو» در فهم آیه تأثیر مهمی دارد.
معنای واژه «العُرْف»
راغب اصفهانی، «عُرف» را به معنای «المعروف من الإحسان»[1] دانسته است؛ یعنی کارهای نیک و پسندیده‌ای که در عرف و میان عموم مردم مورد قبول است.
معروف: آنچه در جامعه پسندیده و پذیرفته است.
منکر: آنچه ناپسند، نامتعارف و مردود شمرده می‌شود.
ازاین‌رو، معروف و منکر در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند.
معنای واژه «أَعْرِضْ»
واژه «أَعْرِضْ» از ریشه «عَرْض» به معنای پهنا و کناره گرفته شده است. مقصود از ﴿وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ﴾ این است که هنگام مواجهه با جاهلان، از درگیری و ستیزه‌جویی با آنان کناره‌گیری کن.
در برخورد با افراد نادان، از جهت اخلاقی باید تا زمانی برای ارشاد و هدایت آنان تلاش کرد که امید به پذیرش و امکان هدایت وجود داشته باشد. اما اگر پس از تلاش طولانی و صرف حوصله، مثلاً طی شش ماه، هفت ماه یا یک سال، انسان از هدایت فرد مأیوس شود، دیگر لازم نیست به همان شیوه به تلاش ادامه دهد؛ زیرا درگیری با چنین فردی ممکن است موجب حقارت انسان شود.
این بحث از جهت اخلاقی است؛ زیرا از نظر فقهی، درباره وجوب ارشاد جاهل و وجود دلیل بر آن، دیدگاه‌ها و بحث‌های دیگری مطرح است.
نکات تفسیری آیه
جامعیت آیه در مسائل اخلاقی
امام صادق علیه‌السلام درباره آیه ۱۹۹ سوره اعراف فرموده‌اند که
أمر اللَّه نبيّه بمكارم الأخلاق و ليس في القرآن آية أجمع لمكارم الأخلاق منها.[2]
در قرآن، آیه‌ای جامع‌تر از این آیه در تبیین مسائل اخلاقی وجود ندارد.
آیه مورد بحث چنین است:
﴿خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ﴾
این آیه سه دستور اساسی تربیتی را در بر دارد که به‌ویژه رهبران جامعه، مبلغان دینی و هادیان مردم باید آن‌ها را سرلوحه کار خود قرار دهند.
وظیفه پیامبر و عالمان دینی
این سه دستور در درجه نخست به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله ابلاغ شده است و خود ایشان مأمور به اجرای آن‌ها بوده‌اند. پس از پیامبر نیز عالمان دینی، به‌عنوان وارثان و ادامه‌دهندگان راه انبیا، وظیفه دارند این اصول را رعایت کنند.
بنابراین، هر فردی که در مدرسه، دانشگاه، اجتماعات یا میان مردم، در جایگاه مبلغ، رهبر یا هادی دینی حضور دارد، باید با الگوگیری از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله این سه اصل را رعایت کند.
آغاز بررسی سه اصل تربیتی
نخستین دستور آیه، عبارت «خُذِ الْعَفْوَ» است. بر اساس یکی از معانی واژه عفو که پیش‌تر بیان شد، اگر عفو به معنای بخشش در نظر گرفته شود، نخستین وظیفه هادیان دینی آن است که مردم را ببخشند.
بررسی تفصیلی این سه اصل به جلسه بعد موکول شد تا مطالب با توضیح کامل‌تری ارائه شود.