موضوع: تفسیر موضوعی/حلم و غضب /آیه 63 سوره فرقان
سخن در نکات تفسیری آیه 63 سوره فرقان بود.
نخستین ویژگی عبادالرحمن: فروتنی در رفتار و راه رفتن
آیه شریفه می‌فرماید:
﴿وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا﴾
نخستین ویژگی بندگان خدا، حرکت و رفتار همراه با فروتنی و خشوع است. در تفسیر این عبارت، دو احتمال مطرح می‌شود:
الف) معنای باطنی راه رفتن
بر اساس این احتمال، مقصود از راه رفتن، صرفاً حرکت ظاهری نیست؛ بلکه منظور، شیوه رفتار، موضع‌گیری و برخورد انسان با دیگران است. عبادالرحمن چنان عاقلانه و سنجیده رفتار می‌کنند که معاشرت با آنان موجب آرامش و احساس احترام می‌شود و زمینه درگیری و اختلاف را فراهم نمی‌کند.
یکی از مشکلات جدی روابط اجتماعی، پرهیز افراد از معاشرت با کسانی است که تصور می‌کنند حضور در کنار آنان به دعوا، بگومگو و اختلاف منجر می‌شود. در مقابل، انسان‌هایی که احترام دیگران را حفظ می‌کنند و برخورد مناسبی دارند، محبوب‌اند و دیگران از دیدار و معاشرت با آنان استقبال می‌کنند.
بنابراین، بر اساس این تفسیر، بندگان خدا کسانی هستند که رفتار و معاشرتشان به‌گونه‌ای است که حضورشان در جمع، موجب احترام و آرامش می‌شود.
ب) معنای ظاهری راه رفتن
بر اساس نظر گروهی از مفسران، آیه بر معنای ظاهری خود حمل می‌شود؛ یعنی عبادالرحمن هنگام راه رفتن، متواضعانه حرکت می‌کنند و به‌گونه‌ای رفتار نمی‌کنند که با تکبر و خودنمایی، توجه دیگران را به خود جلب کنند.
طرز قدم برداشتن، حرکت شانه‌ها، جلو دادن سینه و شیوه حرکت بدن می‌تواند پیام تکبر و برتری‌جویی داشته باشد. چنین رفتاری ناپسند است؛ زیرا شخص می‌خواهد با حرکات خود به دیگران بفهماند که از آنان بالاتر است.
روایت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره متکبران
در ذیل این آیه، روایتی نقل شده است که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله هنگام عبور از کوچه‌ای، با تجمع مردم روبه‌رو شدند. حضرت علت اجتماع آنان را جویا شدند و به ایشان گفته شد که فردی دیوانه با رفتارهای خاص خود مردم را سرگرم کرده و موجب خنده و جلب توجه آنان شده است.
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند: آیا می‌خواهید شما را به کسی دیوانه‌تر از این فرد معرفی کنم؟
مردم از فردی که دور او جمع شده بودند، روی گرداندند و منتظر شنیدن پاسخ پیامبر شدند. حضرت فرمودند که فرد مغرور و متکبری که با تبختر و خودنمایی راه می‌رود، از این شخص دیوانه‌تر است.[1]
ایشان در توصیف چنین فردی، به حرکات متکبرانه بدن، حرکت دادن شانه‌ها و جلو آوردن سینه اشاره کردند؛ رفتارهایی که نشان‌دهنده خودبزرگ‌بینی و برتری‌جویی است.
از ویژگی‌های چنین شخصی آن است که مردم از شر او در امان نیستند و امیدی به خیررسانی او ندارند. هنگامی که وارد کوچه می‌شود، مردم حتی فرزندان خود را از سر راه او کنار می‌کشند.
در مقابل، فردی که به‌سبب بیماری دچار اختلال شده است، ممکن است بر اثر مشکلاتی که در دوران شکل‌گیری نطفه یا رشد او پدید آمده، به چنین وضعیتی مبتلا شده باشد. او بیمار است و باید برای شفای او دعا کرد؛ اما متکبر واقعی کسی است که با وجود شناخت خداوند و آگاهی از قدرت او، از ضعف و عجز خویش غافل می‌شود و در برابر قدرت مطلق الهی خودنمایی می‌کند.
انسان باید بداند که همواره در محضر خداوند قرار دارد و خداوند او را می‌بیند؛ بنابراین، شایسته است از رفتار متکبرانه حیا کند.
نتیجه آنکه دیوانه حقیقی، انسان مغرور و متکبر است؛ خواه تکبر خود را با حرکات ظاهری آشکار کند یا به شیوه‌ای دیگر بروز دهد.
معنای «سلاماً» در پایان آیه
آیه شریفه در ادامه می‌فرماید:
﴿وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا﴾
نکته پایانی در تفسیر آیه، بررسی معنای واژه «سلاماً» است.
در عرف عرب، دو نوع سلام مطرح است:
- سلام هنگام ورود: هنگامی که شخص وارد خانه یا مجلسی می‌شود، سلام می‌کند.
- سلام هنگام خروج: هنگام پایان حضور و خارج شدن نیز سلام می‌کند؛ همانند سلام پایانی نماز.
اما سلامی که در این آیه آمده، هیچ‌یک از این دو معنا نیست؛ بلکه مقصود، برخوردی عاقلانه و همراه با حلم در برابر افراد نادان است.
هنگامی که افراد نادان با رفتار یا گفتار خود زمینه درگیری، بگومگو و نزاع را فراهم می‌کنند، بندگان خدا با تسلط بر نفس و فروخوردن خشم، از ورود به چنین درگیری‌هایی خودداری می‌کنند.
معنای این رفتار آن است که انسان با حفظ آرامش و از موضع عقلانیت و قدرت روحی، از نزاع عبور کند و اجازه ندهد رفتار دیگران او را به درگیری بکشاند.
کاربرد اجتماعی آیه و ضرورت حلم و تدبیر
مقصود از «جاهلون» در آیه، منحصر به گروه خاصی نیست؛ بلکه ممکن است هر فردی در موقعیتی چنین رفتاری داشته باشد؛ از همسر و دوست گرفته تا راننده تاکسی، نانوا یا دیگر افرادی که انسان در زندگی روزمره با آنان مواجه می‌شود.
هرگاه کسی از روی تکبر، غرور یا ناپختگی سخن بگوید و بخواهد فضای خانه، مدرسه، اتوبوس، تاکسی، نانوایی یا مغازه را به محیط نزاع و درگیری تبدیل کند، انسان عاقل با خویشتن‌داری از همراهی با او در این مسیر خودداری می‌کند.
این سلام، سلامی از سر محبت و تحیت نیست و همچنین نشانه ضعف و ناتوانی به شمار نمی‌رود؛ بلکه نشان‌دهنده تسلط بر نفس، قدرت روحی، عقلانیت و توانایی کنترل خشم است.
انسان در چنین موقعیتی با رفتار خود نشان می‌دهد که نمی‌خواهد وارد نزاع شود و خود را گرفتار درگیری و پیامدهای آن کند؛ بلکه با حفظ آرامش، از موضع نادرست طرف مقابل عبور می‌کند.
بنابراین، آیه شریفه در کنار بیان فروتنی عبادالرحمن، درس مهمی درباره مدیریت روابط اجتماعی، کنترل خشم و برخورد حکیمانه با افراد نادان ارائه می‌دهد.