موضوع: تفسیر موضوعی/غضب و حلم /آیه 63 سوره فرقان

بحث درس، ادامه تفسیر هفتمین آیه از آیات مربوط به صفت حلم است؛ یعنی آیه ۶۳ سوره مبارکه فرقان:

﴿وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا﴾

ادامه شرح لغات آیه

واژه «سَلَامًا»

در عرف عرب، سلام هم برای هنگام ورود و ملاقات و هم برای هنگام خروج و وداع به کار می‌رود.

اصل واژه «سلام» از ریشه «سِلْم» و «سلامت» گرفته شده و به معنای برکنار بودن از آفات است. بر اساس بیان راغب، سلامت انسان دو نوع دارد:

الف) سلامت ظاهری: سلامت جسم از عیب‌ها و آفات.

نمونه آن، داستان گاو بنی‌اسرائیل است که قرآن درباره آن می‌فرماید:

﴿مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا﴾[1]

یعنی گاو باید سالم و فاقد عیب باشد و هیچ نقصی در آن وجود نداشته باشد.

ب) سلامت باطنی: سلامت روح و قلب از آفات درونی.

نمونه آن، آیه شریفه است:

﴿إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ﴾[2]

مراد از قلب سلیم، قلب جسمانی نیست؛ بلکه روح و دل پاک انسان است که از حسادت، کینه، کدورت و آلودگی‌های باطنی خالی باشد.

بنابراین، حقیقت سلامت، چه در ظاهر و چه در باطن، برکنار بودن از آفات است.

نکات تفسیری آیه

معنای «عِبَادُ الرَّحْمَٰنِ»

نخستین نکته تفسیری، تعبیر «عبادالرحمان» است؛ یعنی بندگان خداوند، نه بندگان شیطان.

هر فرد باید از خودش بپرسد: «من بنده چه کسی هستم؟» و بررسی کند که در طول روز چه مقدار در مسیر بندگی خداوند و تحت ولایت او بوده و چه مقدار تحت ولایت شیطان قرار گرفته است.

هنگامی که مؤمن مرتکب گناه می‌شود، در همان لحظه تحت ولایت الهی نیست و از ویژگی عبادالرحمان فاصله گرفته است. همچنین، کسی که هنگام عصبانیت بر سر همسر خود فریاد می‌زند و موجب رنجش و ناامیدی او می‌شود، در آن لحظه از ولایت خداوند خارج شده و در مسیر شیطان قرار گرفته است؛ تا زمانی که از گناه توبه کند و به ولایت الهی بازگردد.

بنابراین، تفاوت انسان‌ها در میزان بندگی و رفت‌وآمد میان اطاعت خداوند و پیروی از شیطان است؛ حتی کسانی که ادعای بندگی دارند، باید مراقب این مسئله باشند.

نخستین ویژگی عبادالرحمان: راه رفتن با فروتنی

قرآن در ادامه می‌فرماید:

﴿الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا﴾

نخستین ویژگی عبادالرحمان این است که با فروتنی راه می‌روند.

در تفسیر این عبارت، دو احتمال مطرح شده است که در این جلسه، احتمال نخست بررسی می‌شود.

احتمال اول: معنای ظاهری آیه

بر اساس ظاهر آیه، بندگان خداوند هنگام راه رفتن در کوچه و بازار، متواضعانه حرکت می‌کنند و اهل تکبر، ناز و تبختر نیستند.

در روایتی از امام صادق علیه‌السلام، در توضیح این آیه بیان شده است که انسان باید مطابق طبیعت و حالت واقعی خود رفتار کند و نقش بازی نکند. به تعبیری انسان باید همان باشد که هست و برای مقدس‌مآب جلوه دادن خود، رفتاری تصنعی نداشته باشد.

البته این سخن به معنای رها کردن تربیت نفس نیست؛ انسان باید برای اصلاح و تربیت خود تلاش کند، اما نباید صرفاً به دلیل حضور در جمعی خاص، برای نشان دادن چهره‌ای متفاوت از شخصیت واقعی خود، تظاهر کند.

ضرورت رعایت احکام و اخلاق در رفتار ظاهری

حتی در راه رفتن و رفتارهای ظاهری نیز باید از منکرات پرهیز کرد. یکی از این موارد، کنترل نگاه در کوچه و خیابان است.

انسان باید نگاه خود را کنترل کند و از نگاه کردن به حریم خصوصی دیگران بپرهیزد. در این زمینه، به روایتی اشاره می‌شود که نگاه کردن به داخل خانه دیگران را با تعبیر آتش در چشم صاحب نگاه بیان می‌کند.

انسان باید خود را چنان تربیت کند که نگاهش کنترل‌شده باشد و به‌محض مشاهده درِ باز خانه‌ای، به داخل آن نگاه نکند؛ حتی اگر صداهایی از داخل خانه به گوش برسد.

همچنین، نگاه انسان نباید آمیخته با بغض و تحقیر باشد. گاهی فرد با نگاه کردن به دیگری، قصد اهانت و کوچک شمردن او را دارد؛ چنین رفتاری نیز نادرست است.