موضوع: تفسیر موضوعی/غضب و حلم /آیه 63 سوره فرقان
در ادامه مباحث تفسیری مربوط به صفت حلم و غضب، پس از پایان بررسی آیه ششم درباره حضرت اسماعیل علیه‌السلام، بحث به آیه هفتم رسید:
﴿وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا﴾[1]
ویژگی این آیه آن است که واژه «حلم» در آن به‌صراحت نیامده، اما محور اصلی بحث، صفت حلم است.
تعبیر «عِبَادُ الرَّحْمَٰنِ»، بر ضرورت سنجش رفتار خود با معیارهای این آیه تأکید می‌کند؛ زیرا پاکی و شایستگی اعمال، انسان را در مسیر بندگی خداوند قرار می‌دهد، درحالی‌که اعمال آلوده و نادرست، انسان را در مسیر بندگی شیطان قرار می‌دهد.
آیه دو ویژگی مهم بندگان رحمان را بیان می‌کند:
﴿َیمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا﴾ با فروتنی، آرامش و وقار حرکت می‌کنند.
﴿وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا﴾ هنگامی که جاهلان با آنان برخورد می‌کنند، پاسخشان همراه با سلام و برخوردی مسالمت‌آمیز است.
نباید تنها به ظاهر رفتار توجه کرد؛ ممکن است کسی ظاهری ساده داشته باشد، اما روحیه و رفتار او متکبرانه باشد. بنابراین، معیار بندگی رحمان، فروتنی واقعی در رفتار و منش انسان است. همچنین سفارش می‌کند که هرکس پیش از قضاوت درباره دیگران، خود را با معیارهای آیه بسنجد و در رفتار خویش صادق باشد.
شرح واژگان آیه
واژه «یَمْشُونَ»
این واژه از ریشه «مَشْی» است. راغب اصفهانی در کتاب مفردات، معنای آن را چنین بیان می‌کند:
«الانتقال من مکان إلى مکان بالإرادة»؛[2]
بنابراین، حرکت ناشی از اراده را می‌توان مشی دانست، نه حرکتی که بر اثر هل‌دادن و اجبار دیگری صورت گیرد.
در ماجرای مظلومیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، هنگامی که برای گرفتن بیعت، ایشان را تحت فشار قرار می‌دادند و از پشت هل می‌دادند. این حرکت، مشی ارادی شخص نیست، بلکه حرکتی تحمیلی است.
کاربردهای کنایی واژه مشی
واژه مشی در کاربردهای مجازی نیز به کار می‌رود:
1. نمّامی و سخن‌چینی: به سخن‌چین «مَشّاء» گفته می‌شود؛ زیرا پیوسته میان افراد رفت‌وآمد می‌کند و سخن یکی را به دیگری منتقل می‌سازد تا میان آنان دشمنی ایجاد کند.
2. رفت‌وآمد ناشی از مصرف مسهل: به کسی که بر اثر مصرف مسهل ناچار است مکرر رفت‌وآمد کند، از همین ریشه تعبیر می‌شود.
3. گوسفندان چرنده: به گوسفندانی که پیوسته در حال حرکت و چرا هستند، «ماشیه» گفته می‌شود.
4. مادر دارای فرزندان متعدد: به مادری که فرزندان زیادی دارد نیز «امّ‌ماشیة» گفته می‌شود؛ زیرا پیوسته برای رسیدگی به فرزندان در رفت‌وآمد است.
بنابراین، واژه مشی افزون بر معنای اصلی خود، در کاربردهای کنایی و مجازی نیز استعمال شده است.
واژه «هَوْنًا»
واژه «هَوْن» به معنای فروتنی، سبک‌باری، سکینه و وقار است. راغب اصفهانی برای این واژه کاربردهایی بیان می‌کند که در ظاهر متفاوت‌اند، اما به یک معنا بازمی‌گردند.[3]
۱. حرکت همراه با فروتنی و خضوع
گاهی «هون» به حالتی گفته می‌شود که انسان در نفس خود احساس فروتنی و خضوع دارد و حرکت او نیز با همین حالت همراه است.
۲. خواری و ذلت تحمیل‌شده
گاهی این واژه درباره حالتی به کار می‌رود که شخصی زورگو و مسلط، فرد دیگری را با اجبار و تحقیر با خود می‌برد. در این کاربرد نیز مفهوم خواری و ذلت وجود دارد؛ هرچند شخص حرکت‌کننده، حرکت را از روی اراده و فروتنی انجام نمی‌دهد.
آیه‌ای درباره عذاب خوارکننده گناهکاران در قیامت وجود دارد : ﴿الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُون﴾[4]
۳. آسانی و سهولت
«هون» گاهی به معنای آسانی و سهولت نیز استعمال می‌شود؛ این معنا با مفهوم سکینه و وقار متفاوت است.
فروتنی و وقار در رفتار
مرحوم امام خمینی ره ایشان در راه رفتن شتاب‌زده نبودند، عبای خود را روی زمین نمی‌کشیدند و در نظم و آراستگی ظاهری دقت داشتند؛ به‌گونه‌ای که کسبه بازار نجف می‌توانستند زمان را با عبور ایشان تخمین بزنند.
این مثال برای تأکید بر اهمیت نظم، آرامش و وقار در رفتار است. موارد استثنایی و شتاب‌زدگی‌های گاه‌به‌گاه اشکالی ندارد؛ آنچه اهمیت دارد، تبدیل‌شدن بی‌نظمی و رفتار شتاب‌زده به رویه دائمی انسان است.