موضوع: تفسیر موضوعی/غضب و حلم /آیه 100 و 101 سوره صافات
صحبت در بررسی صفت حلم حضرت اسماعیل علیه‌السلام طبق آیه 100 و 101 سوره صافات بود.
نقش اراده الهی در مقامات معنوی
در مباحث تفسیری، توجه به مسائل اعتقادی و کلامی اهمیت ویژه‌ای دارد. یکی از این مسائل، چگونگی رسیدن انبیا و اولیای الهی به مقامات معنوی است. بر اساس دیدگاه مطرح‌شده در درس، این مقامات اکتسابی نیستند، بلکه از تفضل و عنایت الهی سرچشمه می‌گیرند. انسان باید بداند که همه امور به اراده خداوند وابسته است و بدون خواست او، تلاش انسان به نتیجه مطلوب نمی‌رسد.
بررسی صفت «حلیم» در قرآن
در جلسه گذشته، این مطلب به نقل از علامه طباطبایی مطرح شد که تنها دو پیامبر در قرآن به صفت حلیم متصف شده‌اند. در ادامه، به آیه‌ای درباره حضرت شعیب علیه‌السلام اشاره شد که در آن قوم ایشان، وی را حلیم خطاب می‌کنند.
با توجه به تفاوت میان توصیف مستقیم خداوند و نقل سخنان مردم، می‌توان گفت اگر مقصود علامه، مواردی باشد که خداوند مستقیماً پیامبری را حلیم خوانده است، تعبیر مربوط به حضرت شعیب علیه‌السلام ناقض این دیدگاه نیست.
بشارت به حضرت اسماعیل علیه‌السلام
خداوند متعال می‌فرماید:
﴿فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ﴾
یعنی: «پس او را به پسری بردبار بشارت دادیم.»
حضرت اسماعیل علیه‌السلام از همان دوران نوجوانی، به مرتبه‌ای از حلم و بردباری دست یافت که در ماجرای امتحان الهی آشکار شد.
در ادامه آیه، عبارت ﴿فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ﴾ به مرحله‌ای اشاره دارد که حضرت اسماعیل علیه‌السلام توانایی مشارکت در فعالیت‌های پدر را پیدا کرد. البته این عبارت می‌تواند هم رشد جسمانی و توانایی کمک به پدر و هم رشد معنوی ایشان را در بر بگیرد.
نکات تربیتی در گفت‌وگوی حضرت ابراهیم و اسماعیل علیهماالسلام
حضرت ابراهیم علیه‌السلام فرزندش را با تعبیر محبت‌آمیز «يَا بُنَيَّ» خطاب می‌کند. این شیوه سخن گفتن، نکته‌ای مهم در تربیت فرزندان دارد.
والدین باید از دوران کودکی با احترام و محبت با فرزندان خود سخن بگویند و در روابط خانوادگی، حیا و احترام متعادل را حفظ کنند. فرزندان بیش از آنکه بر اساس آرزوهای والدین تربیت شوند، از رفتار و شخصیت واقعی آنان تأثیر می‌پذیرند.
رؤیای حضرت ابراهیم علیه‌السلام و نظرخواهی از فرزند
حضرت ابراهیم علیه‌السلام به فرزندش می‌فرماید:
﴿يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَىٰ فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَىٰ﴾
یعنی: «ای پسرم! من در خواب می‌بینم که تو را ذبح می‌کنم؛ پس بنگر که چه نظری داری.»
رؤیای پیامبر الهی در این داستان، حامل پیام الهی است. استاد همچنین به ارتباط صداقت با رؤیای صادقه اشاره می‌کند و راست‌گویی را از ویژگی‌های ارزشمند اخلاقی می‌داند.
حضرت ابراهیم علیه‌السلام با وجود تکلیف الهی، نظر فرزندش را جویا می‌شود. مقصود از این رفتار، توجه به آمادگی و همراهی اوست، نه اجبار و تحمیل.
تسلیم حضرت اسماعیل علیه‌السلام در برابر فرمان اله
حضرت اسماعیل علیه‌السلام در پاسخ پدر می‌فرماید:
﴿يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ﴾
یعنی: «ای پدرم! آنچه را مأمور شده‌ای انجام بده؛ اگر خدا بخواهد، مرا از شکیبایان خواهی یافت.»
این پاسخ، بیانگر معرفت، صبر و تسلیم حضرت اسماعیل علیه‌السلام در برابر فرمان الهی است.
خداوند نیز می‌فرماید:
﴿فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ﴾
یعنی: «پس هنگامی که هر دو تسلیم شدند و او را بر پیشانی بر زمین افکند...»
فعل «أَسْلَمَا» به صورت تثنیه آمده و نشان می‌دهد که هر دو، یعنی حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل علیهماالسلام، تسلیم فرمان الهی شدند.
وصایای حضرت اسماعیل علیه‌السلام پیش از ذبح
حضرت اسماعیل علیه‌السلام پیش از ذبح چند سفارش به پدرش می‌کند:
1 - ریسمان را محکم ببندد تا در هنگام ذبح، حرکات بدن او موجب اختلال در انجام مأموریت نشود.
2 -چاقو را تیز کند و کار را سریع انجام دهد تا عواطف پدرانه مانع انجام فرمان الهی نشود.
3 -پیراهن او را پیش از ذبح بیرون بیاورد تا خون‌آلود نشود و مادرش، حضرت هاجر، با دیدن آن بی‌تاب نگردد.
4 - پیراهن سالم را به مادرش برساند تا یادگار فرزند، موجب تسلی خاطر او شود و سلامش را نیز به مادر برساند.
این وصایا، افزون بر تسلیم حضرت اسماعیل علیه‌السلام، توجه ایشان به وضعیت عاطفی پدر و مادر را نشان می‌دهد.
ناتوانی چاقو از بریدن و پایان امتحان الهی
حضرت ابراهیم علیه‌السلام پس از وداع با فرزندش، مطابق وصایای او عمل می‌کند؛ اما چاقو گلوی حضرت اسماعیل علیه‌السلام را نمی‌بُرد. در برخی نقل‌ها آمده است که چاقو پس از برخورد با سنگ، آن را می‌شکافد؛ درحالی‌که بر گلوی حضرت اسماعیل علیه‌السلام اثر نمی‌گذارد.
این واقعه بیانگر آن است که اسباب طبیعی مستقل از اراده الهی عمل نمی‌کنند.
سپس خداوند می‌فرماید:
﴿يَا إِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا﴾
یعنی: «ای ابراهیم! تو رؤیا را تحقق بخشیدی.»
بدین‌ترتیب، حضرت ابراهیم علیه‌السلام از امتحان الهی سربلند بیرون می‌آید و حضرت اسماعیل علیه‌السلام نیز با صبر و تسلیم خود، به مقامی برجسته دست می‌یابد.