موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /مباحث معافیت مؤونه از تعلق خمس

بیانات به مناسبت 13 آبان :

این تاریخ یادآور حوادث مهمی است که هر یک به نوبه خودش مبدأ یک تاریخ است.

اولین حادثه در سال 1343 که مربوط به تبعید امام به ترکیه بود. وقتی طاغوت از جایگاه فقاهت این سید و نور درخشان روشنگری این سید وحشت می‌کند، خیال کرد با این تبعید به ترکیه از او راحت می‌شود و اغراض خود را پیش ببرد. این زعم، توهمی بیش نبود. این حرکت در واقع مبدأ تشیید و تثبیت حکومت اسلامی بود. آنچه عبرت است در این حادثه، اینست که وجود امام راحل ره در این کار بزرگ تاریخی ابتدا از خودشان شروع کردند. امام از فرماندهانی بود که می‌فرمود بیایید، نه اینکه بروید. اول از زندگی خودش هزینه داد. در سال 1348 با جسم و روح و خانواده هزینه پرداخت کرد. ما با همه ادعایمان، یک شب از شب های تبعید امام را متحمل می‌شویم؟ برای این نظام و انقلاب چه کردیم؟ هر کارکردیم، مثل یک شب تبعید ایشان می‌شود؟

در سال 1357، حدود 54 دانش آموز در دانشگاه تهران به شهادت رسیدند. ایشان برای حمایت از دانشجو ها رفته بودند. این نظام از خون 54 دانش آموز جوشید. علیکم بالاحداث یعنی همین. این دانش آموزان و نوجوانان تربیت شده مکتب الهی بودند. نوجوانی داریم که در دام شیطان و ولایت طاغوت است و سرگرم دنیاست، یک دانش اموز هم در مقابل تیر و گلوله خود را سپر می‌کند. و آن نوجوانی که زیر تانک دشمن می‌رود تا سهم خود را ایفا کند.

در سال 1358 توسط دانشجویان پیرو خط امام تسخیر لانه جاسوسی می‌شود. دانشجویانی که حقا پیرو خط امام بودند.

این 13 آبان ها باید ادامه داشته باشد. لانه جاسوسی امروز هم هست. به روش مدرن هم هست. باید شر جاسوس های دشمن از این خاک کنده شود.

کتاب الخمس :

به لطف خداوند بعد از پایان مقام اول و دوم وارد مقام سوم شدیم.موضوع مقام سوم همانطور که عرض شد در رابطه با استثنا مؤونه است.

فوائد و منافعی که به دست آمد که متعلق خمس هستند، زمانی خمس تعلق می‌گیرد که از این فوائد، مؤونه ها خارج شود. یعنی بعد از کسر مخارج و مؤونه، ما زاد خمس دارد.

در واقع خمس به ارباح و منافع تعلق می‌گیرد، لکن در مقام امتثال باید مخارج کسر شود و سپس خمس آن پرداخت شود.

همچنین بیان شد که مؤونه دو قسم است. تاره مؤونه تحصیل ربح است. تاره مؤونه معاش روزمره است.

اما قسم اول از مؤونه ها، معاف از خمس است به سه دلیل :

دلیل اول : صدق عرفی مؤونه بر این موارد از هزینه ها

دلیل دوم : روایات باب که روایت هم بیان شد.

روایت دوم : روایت علی بن محمد بن شجاع نیشابوری

سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ شُجَاعٍ النَّيْسَابُورِيُ‌ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ الثَّالِثَ ع عَنْ رَجُلٍ أَصَابَ مِنْ ضَيْعَتِهِ مِنَ الْحِنْطَةِ مِائَةَ كُرٍّ مَا يُزَكَّى فَأُخِذَ مِنْهُ الْعُشْرُ عَشَرَةُ أَكْرَارٍ وَ ذَهَبَ مِنْهُ بِسَبَبِ عِمَارَةِ الضَّيْعَةِ ثَلَاثُونَ كُرّاً وَ بَقِيَ فِي يَدِهِ سِتُّونَ كُرّاً مَا الَّذِي يَجِبُ لَكَ مِنْ ذَلِكَ وَ هَلْ يَجِبُ لِأَصْحَابِهِ مِنْ ذَلِكَ عَلَيْهِ شَيْ‌ءٌ فَوَقَّعَ ع لِي مِنْهُ الْخُمُسُ مِمَّا يَفْضُلُ مِنْ مَئُونَتِهِ.[1]

(به سند مذکور از امام هادی علیه السلام سوال شد در مورد کسی که از کشاورزی 100 پیمانه گندم به دست آورده به صورت خالص و قبل از جدا کردن مقدار زکات آن؛ عمال حکومت 10 پیمانه را به عنوان زکات گرفتند. 30 پیمانه هم به جهت اصلاح و عمران زمین هزینه شد، 60 پیمانه باقی مانده است، چه مقدار از این باقی مانده باید خمس بدهم؟ و آیا زکات هم در این مال واجب است یا خیر؟ حضرت در پاسخ نوشتند : خمسو یک پنجم بعد از اخراج مؤونه باید پرداخت شود.)

وجه استدلال در این روایت 30 دیناری است که برای عمارت زمین کشاورزی هزینه کرده است. این هزینه برای احیاء زمین است تا در سال بعد ربح به دست آورد. در واقع در این روایت تصریح شده است که 30 پیمانه گندم به عنوان هزینه های تعمیر و آماده سازی زمین کشارزی کسر شده است که در واقع این هزینه ها، هزینه تحصیل ربح می‌باشد و از تعلق خمس معاف هستند.

هر چند که در اینجا مقصود از ربح، ریح پیش رو است و نه گذشته لکن آنچه مهم است برای ما اینست که مالی که در راه تحصل ربح خرج می شود به عنوان مؤونه تحصیل ربح معاف از خمس است.

دلیل سوم بر معافیت مؤونه های تحصیل ربح :

فحوای عرفی سومین دلیل است.

به این معنا که وقتی که مؤونه مکلف و عیالش معاف از خمس باشد پس مؤونه تحصیل خود ربح به طریق اولی معاف از خمس خواهد بود.

بر اساس قانون اولویت بعضی فقها استثنا مؤونه تحصیل ربح را مفروغ عنه تلقی نموده و اصلا از آن بحث نمی‌کنند.

علی ای حال به حسب ادله موجود که بیان شد، مؤونه تحصیل ربح متعلق خمس نیستند و معاف هستند.

بررسی مؤونه معاش

اما مؤونه های بعد الربح به چه دلیل معاف از خمس است؟

در حالت دوم که مؤونه های معاش مکلف در طول سال است؛ در اینجا هم دو صورت دارد :

1 – مؤونه های شخص مکلف

2 – مؤونه های عیال مکلف

این تقسیم به جهت دقت فقهی و مقام آموزش است.

برای هر دو صورت روایات و ادله ای وجود دارد که ثابت می‌کند مؤونه های معاش مکلف و عیال او معاف از خمس است.

دلیل اول : سیره مستمره

سیره مستمره متشرعین لایزال بر همین منوال بوده که مطلق مؤونه های معاش را کسر می‌کردند چه از خود مکلف چه عیال مکلف، و این سیره متصله به عصر معصوم است و ردع و منعی وارد نشده.

دلیل دوم روایات است که بیان آن خواهد آمد.