موضوع: فقه الاسره/احکام الصبیان /مساله اطاعت از والدین

بیانات به مناسبت مبعث رسول اکرم صلی الله علیه و اله :

از مهمترین شئون رسال حضرت خاتم الانبیا صلی الله علیه و اله تکمیل و تتمیم محاسن اخلاقی است. آنچه سبب شناخته شدن مکتب دین است، اخلاق مسلمین و مخصوصا اخلاق مدعیان صف اول یعنی اهل علم است.

قضایای تلخ و شیرین ما بستری است برای امتحان عیار اخلاق ما که ان شا الله خداوند متعال عنایت کند که ساعت به ساعت اخلاق خود را مورد بررسی قرار دهیم.

اما الفقه :

در مساله جدید که مساله وجوب اطاعت والدین است، بیان شد مخالفت اگر موجب ایذاء و تحقیر ایشان باشد قطعا حرام است و مورد اتفاق فقها می باشد.

اما در فرض عدم ایذاء چه به جهت عدم اطلاع ایشان و یا ضعف مساله یا اقتضای فرهنگ، محل اختلاف است که اطاعت در این مقام واجب است یا خیر؟

برخی معتقدند که این مخالفت حرام نیست و این اطاعت از والدین به نحو مطلق واجب نیست.

لکن برخی دیگر معتقدند اطاعت به نحو مطلق واجب است.

دلیل این گروه دوم آیات و روایات است که در مقام بیان آیات شریفه بودیم.

آیه اول بیان شد.

آیه دوم :

در سوره مبارکه لقمان، آیه 15 بیان شده است.

در این آیه شریفه به احسان نسبت به والدین سفارش شده است لکن مقام آیه شریفه در خصوص دوران حیات است ولی بحث ما اعم از دوران حیات و بعد از ممات است.

﴿... وَ صاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفا ...﴾

(در دنيا به طرز شايسته‌اى رفتار كن‌)

در این آیه شریفه مصاحبت مقید به دنیا شده است زیرا بعد از ممات مصاحبت معنا ندارد.

وجه استدلال :

صاحبهما صیغه امر است (به معنای معاشرت کردن و رفتار کردن است) و ظهور در وجوب دارد (کما اینکه اصل در صیغه امر همین است الا دلیل بر ترخیص موجود باشد) فلذا مفاد ایه کریمه اینست که خدای متعال در اینجا امر می فرماید با پدر و مادر معاشرت نیکو داشته باش و این واجب است و اطاعت از والدین هم مصداق روشنی برای معاشرت نیکو است پس همانطور که معاشرت نیکو امر شده است و واجب شمرده شده است قهرا اطاعت از ایشان هم واجب خواهد بود و این امر مطلق است و مقید به عناوین ثانویه نشده است.

نقد استدلال مذکور :

هرچند صیغه امر ظهور در وجوب دارد لکن در ما نحن فیه نمی توان ملتزم به این وجوب شد چرا که معاشرت نیکو با والدین قطعا حوزه مندوبات هم می شود پس قطعا در این مقام صیغه امر اعم از واجب و مندوب می باشد و لذا نمی توان وجوب اطاعت را از این آیه شریفه اثبات کرد.

آیه سوم :

سوره مبارکه اسراء آیه 23

﴿وَ قَضى‌ رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً ...﴾

(و پروردگارت فرمان داده: جز او را نپرستيد! و به پدر و مادر نيكى كنيد! ...)

وجه استدلال :

احسان به والدین در سیاق امر به توحید امده است، پس همانطور که امر به توحید و حکم به یکتاپرستی دلالت بر وجوب دارد، هکذا احسان به والدین هم واجب است؛ سپس شکی نیست که اطاعت از والدین مصداق روشن احسان به ایشان است و در نتیجه ثابت می شود اطاعت از والدین از باب احسان به آنها واجب است.

نقد استدلال :

یکی از قرائن در فقاهت و فهم ادله نقلی، قرینه تناسب مقام است.

در این مقام تناسب این است که احسان به والدین به معنای اجتناب از ایذاء والدین است و لذا بر فرض قبول مقدمات استدلال، مخالفت در صورت ایذاء حرام است و اطاعت در جایی واجب است که ترک آن مستلزم عناوین ثانویه مذکور در ابتدای بحث باشد. بنابراین به قرینه تناسب مقام این دلیل خارج از بحث ماست.

به عبارتی هرچند اطاعت از آنها مصداق احسان به والدین می باشد لکن به قرینه تناسب مقام روشن است که اطاعت و احسان مربوط به جایی است که زمینه ایذاء آنها محقق نشود. به عبارت اخری به قرینه مقابله ایذاء و احسان فهمیده می شود که اگر توصیه به احسان شده است برای آن است که سبب ایذاء آنها نبوده باشد.

این مطلب با فضای فهم عرف جامعه نیز متناسب است و قرینه مقابله در ارتکاز عقلا و متشرعه وجود دارد.

فلذا این اطاعت از باب اجتناب از ایذاء است در حالی که این خارج از مدعا و محل نزاع ما است.

نکته ای در باب واژه «أفّ» :

در این مقام لازم است جهت پاسخ به شبهه برخی از دوستان و عزیزان بیان کنیم که «اف» در آیه 23 سوره اسراء، در روایات وارد شده است که اگر واژه ای اقل و کمتر از افّ وجود داشت خداوند متعال بیان می فرمود. مقصود از این واژه این است که کمترین بی احترامی به ایشان نباید اتفاق بیافتد. مصداق آن در اجتماعات مختلف، متفاوت است. در برخی از فرهنگ ها تاخیر در اجابت امر والدین ولو به مقدار چند دقیقه تحقیر و افّ محسوب شود ولی ممکن است در فرهنگی دیگر اتفاقات شدیدتر و بدتر موجب آزرده خاطر شدن والدین نشود.

آیه چهارم :

سوره مبارکه اسراء آیه 24

﴿وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَة ...﴾

(و بالهاى تواضع خويش را از محبّت و لطف، در برابر آنان فرود آر)

وجه استدلال :

اطاعت از والدین مصداق خفض جناح است که مورد امر در آیه است و قهرا واجب خواهد بود.

به عبارتی خفض جناح در مقابل والدین به معنای خاک بودن در محضر ایشان است و اطاعت مصداق خفض جناح است.

نقد استدلال :

در این آیه نیز از باب تناسب مقام، مقصود از خفض جناح عدم ایذاء ایشان است و مراد مرتبه ایذاء و عصیان است. در واقع مقصود این است که مبادا کاری انجام دهی که ایشان اذیت شوند و ناراحت شوند و اگر اطاعت نکنی و سبب ایذاء و عصیان ایشان شوی قهرا امتثال خفض جناح نشده است و از این جهت حرام است پس این آیه هم خارج از موضوع بحث شد چرا که ما نحن فیه مقام اثبات وجوب مطلق اطاعت بود و حال آنکه دلالت آیه کریمه در مقام تحقق ایذاء است و لذا این فرض خارج از بحث ماست.

علی ای حال با ملاحظه آیات شریفه ثابت شد که هیچ یک از آیات، وجوب اطاعت به نحو مطلق را ثابت نفرمود.