موضوع: ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله پنجم: مسأله اجتماع امر و نهی/جهت دهم

اشکال دوّم از طرف محقّق خراسانی و نائینی:

صغریٰ: نظریّه صاحب فصول، لازمه‌اش اجتماع وجوب و حرمت در شیئ واحد است.

توضیح: صاحب فصول معتقد است که قبل از دخول در ارض غصبی، خروج از ارض غصبی حرام است. بنابراین، اگر بعد از دخول در ارض غصبی، خروج از ارض غصبی واجب باشد، اجتماع وجوب و حرمت در شیئ واحد لازم می‌آید. عبارت محقّق نائینی در تقریر اشکال به این صورت است: انّ النهی عن الخروج فی الزّمان السابق علی الدّخول انّما یکون بلحاظ حال وجود الخروج و مع کونه بهذا اللّحاظ منهیّا عنه کیف یکون مأمورا به؟ و هل هذا الّا توارد الامر و النهی علی شیئ واحد؟ (فوائد الاصول ج۲ ص۴۴۸).

کبریٰ: و اللّازم باطل (قبلاً اثبات شد که اجتماع وجوب و حرمت در شیئ واحد محال است).

نتیجه: فالملزوم مثله.

جواب اوّل از اشکال دوّم:

صغریٰ: شرط استحاله‌ی اجتماع وجوب و حرمت در شیئ واحد، وحدت زمان تحریم و زمان ایجاب است.

توضیح: اگر متعلّق وجوب و حرمت، واحد باشد، دو صورت پیدا می‌شود.

الف: زمان ایجاب و تحریم، واحد است. در این صورت، اجتماع وجوب و حرمت در شیئ واحد محال است. مثل اینکه مولا در روز شنبه، صوم روز جمعه را واجب و در همان روز شنبه، صوم روز جمعه را حرام کند. در این مثال، زمان ایجاب و تحریم، واحد و متعلّق وجوب و حرمت نیز واحد است.

ب: زمان ایجاب و تحریم، متعدّد است. در این صورت، اجتماع وجوب و حرمت در شیئ واحد ممکن است. مثل اینکه مولا در روز شنبه، صوم روز جمعه را واجب و در روز یکشنبه، صوم روز جمعه را حرام کند. در این مثال، زمان ایجاب و تحریم، متعدّد و متعلّق وجوب و حرمت، واحد است.

کبریٰ: وحدت زمان تحریم و زمان ایجاب، در خروج منتفی است.

توضیح: زمان تحریم خروج، قبل از دخول در ارض غصبی و زمان ایجاب خروج، بعد از دخول در ارض غصبی است. بنابراین، زمان تحریم و ایجاب، متعدّد و متعلّق وجوب و حرمت، واحد است.

نتیجه: شرط استحاله‌ی اجتماع وجوب و حرمت در شیئ واحد، در خروج منتفی است و با انتفاء شرط، اجتماع وجوب و حرمت در خروج بدون مانع است.