موضوع: ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله پنجم: مسأله اجتماع امر و نهی/جهت دهم

اقول:

تراحم بر دو نوع است.

نوع اوّل: تزاحم ملاکی: تزاحم ملاکی یعنی دو ملاک، در مقام تأثیر در جعل حکم، با یکدیگر تزاحم می‌کنند. یعنی هر کدام خود را مؤثّر در جعل حکم می‌داند. تطبیق تزاحم ملاکی بر نوع اوّل از عبادات مکروهه به این صورت است که گفته شود صوم یوم عاشوراء مصلحت دارد. ترک صوم یوم عاشوراء نیز مصلحت دارد. این دو مصلحت در مقام تأثیر در جعل حکم با یکدیگر تزاحم می‌کنند یعنی هر کدام خود را مؤثّر در جعل حکم می‌داند. ولی مصلحت ترک صوم، ارجح و اهمّ از مصلحت صوم است و لذا مصلحت ترک صوم مؤثّر در جعل کراهت برای صوم است و در نتیجه، صوم یوم عاشوراء فقط نهی کراهی پیدا می‌کند بدون امر.

نوع دوّم:‌ تزاحم امتثالی: تزاحم امتثالی یعنی دو ملاک، مؤثّر در جعل حکم هستند. یعنی هر دو حکم را ایجاد می‌کنند ولی این دو حکم، در مقام امتثال، با یکدیگر تزاحم می‌کنند. یعنی هر حکمی خودش را اولیٰ و ارجح می‌داند. تطبیق تزاحم امتثالی بر نوع اوّل از عبادات مکروهه به این صورت است که گفته شود صوم یوم عاشوراء بما انّه صوم یوم عاشوراء مصلحت دارد و این مصلحت، موجب استحباب صوم است. ترک صوم یوم عاشوراء نیز به خاطر انطباق عنوان مصلحت دار بر ترک و یا به خاطر ملازمه‌ی عنوان مصلحت دار با ترک، مصلحت دارد و این مصلحت نیز موجب استحباب ترک صوم است. ولی مکلّف، در مقام امتثال، قدرت بر صوم و ترک صوم معاً ندارد و لذا صوم و ترک صوم از قبیل دو مستحبّ متزاحم می‌شوند. ولی ترک صوم، ارجح و اهمّ از صوم است و لذا استحباب ترک صوم متعیّن می‌شود که در این صورت، در نوع اوّل از عبادات مکروهه اجتماع کراهت و استحباب صورت نگرفته است.

با حفظ این مقدّمه، درباره‌ی غرض محقّق خراسانی در متن کفایه دو احتمال است.

الف: غرض محقّق خراسانی این است که از نوع اوّل از عبادات مکروهه از طریق تزاحم ملاکی جواب بدهند. این احتمال، از یک نظر دارای حُسن و از یک نظر دارای قبح است. حُسن آن به خاطر این است که این احتمال مطابق با مصطلح محقّق خراسانی است چون مصطلح دائمی محقّق خراسانی از تزاحم، تزاحم ملاکی است. و قبح آن به خاطر این است که این احتمال مخالف با ظاهر عبارت «فهما حینئذ یکونان من قبیل المستحبّین المتزاحمین» و مخالف با ظاهر عبارت «کما هو الحال فی سائر المستحبّات المتزاحمات» است.

ب: غرض محقّق خراسانی این است که از نوع اوّل از عبادات مکروهه از طریق تزاحم امتثالی جواب بدهند. این احتمال نیز از یک نظر دارای حُسن و از یک نظر دارای قبح است. حُسن آن به خاطر این است که این احتمال مطابق با ظاهر هر دو عبارتی است که ذکر شد و قبح آن به خاطر این است که این احتمال مخالف با مصطلح محقّق خراسانی است.

از بین این دو احتمال، احتمال اوّل اولیٰ است چون دو عبارتی که ذکر شد، قابل توجیه است و لذا قال المحقّق الصّدر: انّ مقصود الکفایة اساساً من التزاحم فی المقام التزاحم الملاکی الّذی هو مصطلحه دائماً لا التزاحم الامتثالی. (بحوث، ج۳ ص۸۳).