موضوع: ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله پنجم: مسأله اجتماع امر و نهی/جهت دوّم

جهت دوّم: بحث در این است که آیا اجتماع امر و نهی در شیئ واحد ممکن است یا محال؟ مراد از شیئ واحد، عمل واحدی است که دو عنوان بر آن منطبق است که این عمل به خاطر یک عنوان، مورد نهی و به خاطر عنوان دیگر، مورد امر است. درباره‌ی این عمل واحد ذی عنوانین، دو نظریّه وجود دارد که حقّ از بین این دو نظریّه، نظریّه دوّم است.

نظریّه اوّل: نظریّه محقّق خراسانی: این عمل واحد ذی عنوانین، گاهی جزئی و گاهی کلّی است. جزئی کالصّلوة الخارجیّة الواقعة فی الدّار المغصوبة المعنونة بعنوانین الصّلوة و الغصب. کلّی کطبیعة الصّلوة الواقعة فی الدّار المغصوبة المعنونة بعنوانین الصّلوة و الغصب.

نظریّه دوّم: نظریّه محقّق عراقی: این عمل واحد ذی عنوانین، منحصراً کلّی است. لانّ المناسب للمسألة بعد کونها اصولیّة لا فقهیّة هو خصوص الکلّی دون ما یعمّه و الشخصی کما هو واضح.

با این بیان ظاهر شد که امور زیر از محلّ نزاع در مسأله اجتماع امر و نهی خارج هستند.

الف: واحد بالجنس. واحد بالجنس به دو شیئ یا بیشتر گفته می‌شود که جنس آنها واحد است. مثلاً السجود لله و السجود للصّنم واحد بالجنس ای جنسهما واحدٌ و هو السجود. توجّه باشد که بین واحد بالجنس و واحد جنسی تفاوت است چون واحد جنسی به شیئ واحدی گفته می‌شود که جنس است مثل حیوان.

ب: واحد بالنوع. واحد بالنوع به دو شیئ یا بیشتر گفته می‌شود که نوع آنها واحد است. مثلاً قتل الکافر و قتل المؤمن واحد بالنوع ای نوعهما واحد و هو القتل. توجّه باشد که بین واحد بالنوع و واحد نوعی تفاوت است چون واحد نوعی به شیئ واحدی گفته می‌شود که نوع است مثل انسان.

علّت خروج واحد بالجنس و واحد بالنوع از محلّ نزاع این است که در این دو، چیزی که واحد است، متعلّق امر و نهی نیست (سجود از باب مثال طبیعت واحده است که این طبیعت متعلّق امر و نهی نیست) و چیزی که متعلّق امر و نهی است، واحد نیست (در سجود، امر به حصّه‌ای از سجود و نهی به حصّه دیگری از سجود تعلّق گرفته است که این دو حصّه متباین هستند. بحیث لا یجتمعان فی مورد واحد و لا تنطبق احداهما علی ما تنطبق علیه الاخریٰ).

نتیجه نهائی بحث در جهت دوّم: کلمه‌ی واحد در عنوان مسأله اجتماع امر و نهی، در مقابل متعدّد است.