موضوع: العام و الخاص/المخصص المجمل /معیار تصریح و عدم تصریح متکلم در حجیت عام و نقد تفصیلات نائینی و اصفهانی
بیان کلام شیخ انصاری در تمسک به عام
کلام شیخ انصاری را در تمسک به عام در شبهات مصداقیه مخصص بیان کردیم. ایشان هم ثبوتا و هم اثباتا نظر خودشان را بیان کردند و ایشان در مقام اثبات هم اشکالی نداشتند یعنی از نظر خودشان مقام اثبات هم روشن بوده اما نمیدانسته آیا با آن عبارات توانسته مقصود را منتقل کند یا نه.
بروز اشکال در کلمات علمای بعد از شیخ
اما علمای بعد از شیخ در این زمینه دچار اشکال شدهاند و برای حل آن مطالبی گفتهاند.
نقل مرحوم نایینی از نسبت تفصیل لفظی و لبی به شیخ
از جمله مرحوم نایینی نقل میکند (فوائد الاصول، ج ۳، ص ۵۳۶ به بعد) که تفصیل بین مخصص لبی و لفظی به شیخ نسبت داده شده و البته آن را نپذیرفته و در مسیر تبیین کلام شیخ به تفصیل دیگری معتقد شده است.
تحلیل مرحوم نایینی از عدم جواز تمسک به عام
ایشان فرموده در نکته عدم صحت تمسک به عام در شبهات مصداقیه مخصص بین مخصص لفظی و لبی تفاوتی نیست چون عام بعد از تخصیص، بما هو حجة معنون به عنوانی میشود که انطباق آن بر مورد مشکوک، معلوم نیست. درست است که عام به حسب دلالت شامل همه افراد (حتی افرادی که قطعا تخصیص خوردهاند) است اما حجیت آن محدود به غیر موارد مخصص است و با این فرض، تفاوتی ندارد مخصصی که موجب محدود شدن حجیت عام میشود لفظی باشد یا لبی.
تبیین عدم توان عام در رفع اجمال
همان طور که عام نمیتواند اجمال را در شبهات مصداقیه خودش برطرف کند، نمیتواند اجمال را د شبهات مصداقیه مخصص هم برطرف کند چون این موارد هم شبهه مصداقیه عام بما هو حجة است. بر این اساس ایشان گفته نمیتوان این تفصیل را به شیخ نسبت داد چون این حرف غیر معقول است و معقول نیست که عام بما هو حجة شامل مورد مشکوک باشد.
موضع مرحوم اصفهانی: وحدت ملاک در لفظی و لبی
مرحوم اصفهانی (نهایة الدرایة، ج ۲، ص ۴۵۶ به بعد) نیز در ردّ تفصیل مرحوم آخوند بین مخصص لفظی و لبی شبیه همین مطلب را بیان کردهاند و فرمودهاند ملاک عدم امکان تمسک به عام در شبهه مصداقیه مخصص به مخصصات لفظی اختصاص ندارد و در مخصصات لبی هم جاری است. ملاک همان تردد در اندراج مورد مشکوک در عام بما هو حجة است و این تردد هم در مخصص لفظی وجود دارد و هم در مخصص لبی و عام نمیتواند این تردد را بر طرف کند.
تفاوت دلالی لفظی و لبی از نگاه اصفهانی
البته ایشان در توجیه این تفصیل هم این طور گفته که مخصص لفظی همان طور که بر منافات عنوان خاص با عنوان عام دلالت دارد بر وجود منافی هم دلالت دارد و گرنه چنانچه منافی وجود نداشته باشد ذکر خاص لغو خواهد بود اما مخصص لبی فقط بر منافات دلالت دارد و بر منافی دلالت ندارد.
اما ملاک عدم صحت تمسک به عام، وجود منافی در خارج نیست تا بر این اساس بین مخصص لفظی و لبی تفاوت باشد بلکه ملاک تردد در اندراج مشکوک در عام بما هو حجة است که در مخصص لفظی و لبی مشترک است.
تفصیل نائینی در امکان اخذ قید در موضوع حکم
در هر حال مرحوم نایینی چون این تفصیل را غیر معقول میداند نسبت آن را به شیخ انکار کرده و مطلب دیگری را به شیخ نسبت داده است.
توضیح مطلب:
گاهی خاص از عناوینی است که متکلم میتواند آن را در موضوع حکم در نظر بگیرد مثلا میتواند عالم را مقید به عدالت موضوع وجوب اکرام قرار بدهد. در این صورت تمسک به عام در شبهات مصداقیه مخصص جایز نیست تفاوتی ندارد لفظی باشد یا لبی. پس از هر طریقی فهمیده شد که اکرام عالم فاسق واجب نیست، در شبهات مصداقیه فسق نمیتوان به وجوب اکرم هر عالمی تمسک کرد.
اما قیودی که متکلم نمیتواند آنها را در موضوع حکم لحاظ کند یعنی قیودی هستند که ملاک حکم به آنها متقوم است و در جای خودش هم توضیح داده است که ملاکات و علل جعل نمیتوانند روشن کننده تکلیف مکلف باشد و متکلم خودش باید متکفل آنها باشد اما علل مجعول که برای عرف قابل تشخیص هستند میتوانند روشن کننده تکلیف مکلف باشند و لذا لازم نیست مولا خودش متکفل تحقق و عدم تحقق صغری باشد.
پس اگر قید مقوم ملاک باشد متکلم نمیتواند تشخیص آن را بر عهده مخاطب قرار بدهد و اگر هم قرار بدهد کار لغوی کرده است.
نمونه قیود ملاکی: لعن بنیامیه
مثلا در «لعن الله بنی امیة قاطبة» ملاک حکم شقاوت است اما متکلم نمیتواند تشخیص شقاوت و عدم آن را بر عهده مخاطب قرار دهد و نمیتواند قید عدم ایمان را هم در آن اخذ کند چون اصلا لعن مومن معقول نیست. پس در این دسته از قیود (قیودی که مقوم ملاکند و در ملاکات دخیلند) تشخیص تحقق و عدم تحقق آنها را نمیتوان بر عهده مکلف قرار بدهد و خود متکلم باید متکفل آن باشد و لذا در موردی که تردید شود اندراج آن در خاص مشکوک است، عام مرجع است.
نتیجه نائینی و تفصیل پایانی او
بعد در نهایت فرمودهاند در فرض شک در اینکه خاص از قیودی است که اخذ آن در عام ممکن است یا ممکن نیست، بین مخصص لفظی و لبی تفاوت است و در مخصصات لبی هم بین ضروری و غیر ضروری تفاوت است.
نقد این تقریر از نگاه بیان مختار
با توضیحی که ما برای کلام شیخ نصاری گفتیم هیچ کدام از این پیچیدگیها وجود نداشت علاوه که کلام خود ایشان هم معنی محصلی ندارد و ایشان مثلا روشن نکرده است چرا متکلم در همان مثل لعن بینی امیه، نمیتواند عدم ایمان را در موضوع اخذ کند.
در هر حال به نظر ما کلام شیخ انصاری متین و تمام است و معیار اثباتی آن نیز همان تصریح در کلام مولا و عدم تصریح است. مخصصات لفظی همگی صریحند اما مخصص لبی اگر از امور ضروری نباشد صریح نیست.