موضوع: العام و الخاص/تعريف العام /دوران بین عام بدلی و غیر بدلی

دوران بین عام بدلی و مجموعی

در مساله شک در اقسام عام اولین فرض دوران بین عام استغراقی و مجموعی بود و بحث در آن گذشت.

دومین فرض دوران تکلیف بین عام بدلی (به نحوی که تکلیف با انجام یک فرد امتثال می‌شود) و مجموعی (به نحوی که تکلیف با انجام همه افراد امتثال می‌شود به نحوی که تکلیف امتثال و عصیان واحد دارد) است.

در این فرض اگر مکلف از انجام همه افراد عام تمکن داشته باشد، اصل برائت مقتضی نفی لزوم انجام همه افراد است که در نتیجه با بدلی بودن تکلیف یکسان است. اصل لزوم انجام برخی افراد، معلوم است یعنی چه عام بدلی باشد و چه مجموعی باشد یک فرد را باید انجام داد و مورد از مورد دوران بین اقل و اکثر است و چون اکثر کلفت زائد در مقام جعل بر عهده دارد مجرای برائت است.

اما اگر مکلف از انجام همه افراد تمکن نداشته باشد که اگر عام بدلی باشد تمکن از برخی از افراد برای تکلیف کافی است در نتیجه تکلیف ثابت است ولی اگر عام مجموعی باشد تکلیف از اساس ساقط است و مقتضای اصل برائت عدم وجوب است است که در نتیجه با مجموعی بودن عام یکسان است. در جلسه قبل نیز توضیح دادیم که بین عدم تمکن از اول یا طرو عجز در بعد تفاوتی نیست چون شک در حد تکلیف مجعول است.

دوران بین عام بدلی و عام استغراقی

فرض سوم دوران بین عام بدلی و عام استغراقی است. اصل لفظی (ظهور) که ثابت کند عام بدلی است یا استغراقی وجود ندارد و اینکه گفته شده است لفظ «ایّ» برای عام بدلی وضع شده است در مقابل لفظ «کلّ» که برای عام استغراقی وضع شده است حرف ناتمامی است و استعمال لفظ «ایّ» در عام استغراقی بسیار شایع است.

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ: أَيُ‌ رَجُلٍ‌ أَفْزَعَ‌ رَجُلًا عَلَى الْجِدَارِ أَوْ نَفَّرَ بِهِ عَنْ دَابَّتِهِ فَخَرَّ فَمَاتَ فَهُوَ ضَامِنٌ لِدِيَتِهِ فَإِنِ انْكَسَرَ فَهُوَ ضَامِنٌ لِدِيَةِ مَا يَنْكَسِرُ مِنْهُ.[1]

أَيُّمَا رَجُلٍ‌ قَتَلَهُ الْحَدُّ فِي الْقِصَاصِ فَلَا دِيَةَ لَه‌

أَيُّمَا رَجُلٍ‌ عَدَا عَلَى رَجُلٍ لِيَضْرِبَهُ فَدَفَعَهُ عَنْ نَفْسِهِ فَجَرَحَهُ أَوْ قَتَلَهُ فَلَا شَيْ‌ءَ عَلَيْهِ

أَيُّمَا رَجُلٍ‌ اطَّلَعَ عَلَى قَوْمٍ فِي دَارِهِمْ لِيَنْظُرَ إِلَى عَوْرَاتِهِمْ فَرَمَوْهُ فَفَقَئُوا عَيْنَيْهِ أَوْ جَرَحُوهُ فَلَا دِيَةَ لَه[2]

و موارد بسیار زیادی که شکی در استعمال «ایّ» در عام شمولی نیست و به جای تمام آنها می‌توان کلمه «کلّ» را قرار داد و معنا تفاوتی نمی‌کند. بله استعمال «کلّ» در عام بدلی به قرینه نیاز دارد هر چند استعمال صحیح است اما در مورد «ایّ» این طور نیست که استعمال آن در شمول و استغراق به قرینه نیاز داشته باشد. بلکه حتی شاید بتوان گفت لفظ «ایّ» نیز در شمول ظاهر است و استعمال آن در بدلیت به قرینه نیاز دارد و از خصوصیات مقام یا سیاق استعمال می‌شود. لذا اگر گفته شود «خمس ایّ ربح» از آن استفاده نمی‌شود که فرد تخمیس یک ربح واجب است بلکه مفاد آن این است که هر ربحی را باید تخمیس کرد.

توجه به این نکته لازم است که «ایّ» معانی دیگری هم دارد که داخل در محل بحث ما نیستند. مثلا «ایّ» برای استفهام نیز استعمال می‌شود که منظور ما این موارد نیست.

همچنین در بسیاری از موارد که «ایّ» در بدلیت استعمال شده است قرینه دیگری وجود داشته است مثل ظهور امر در تعلق به طبیعت که اطلاق آن اقتضاء می‌کند یک فرد از آن کافی است و تفاوتی ندارد کدام فرد باشد و ...

در این صورت به نظر ما مطلقا (چه تمکن از همه افراد داشته باشد یا نداشته باشد)مقتضای اصل برائت نفی کلفت زائد است که در نتیجه با بدلی بودن عام یکسان است. تکلیف به مقدار انجام یک فرد معلوم است و مجرای برائت نیست و بیش از آن مشکوک است و مجرای برائت است.

دوران بین هر سه قسم (بدلی، مجموعی، استغراقی)

فرض چهارم دوران بین عام بدلی و مجموعی و استغراقی است یعنی هر سه محتمل باشد. اگر شخص متمکن از همه افراد عام باشد مقتضای اصل برائت نفی کلفت زائدی است که در عام مجموعی و استغراقی وجود دارد و نتیجه با عام بدلی یکسان است.

اگر شخص متمکن از همه افراد عام نباشد مقتضای اصل برائت نفی کلفت زائدی است که در عام بدلی و استغراقی وجود دارد و نتیجه آن با عام مجموعی یکسان است.