موضوع: تفسیر قرآن کریم/سوره بقره /آیه 240

﴿وَ الَّذينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَي الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْکُمْ في‌ ما فَعَلْنَ في‌ أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَ اللَّهُ عَزيزٌ حَکيمٌ﴾[1]

صحبت در تفسیر آیه دویست‌وچهلم سوره بقره است.

معنای «یُتَوَفَّوْنَ»:

﴿وَالَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ﴾؛ کسانی که نزدیک به وفات هستند. در اینجا ﴿یُتَوَفَّوْنَ﴾ به معنای فوت‌کرده‌ها نیست، بلکه به معنای کسانی است که در آستانه مرگ قرار دارند.

چرا این معنا را انتخاب می‌کنیم؟

به دلیل قرینه‌ای که در خود آیه وجود دارد؛ چون آیه می‌فرماید این افراد وصیت می‌کنند و وصیت مربوط به زمانی است که انسان هنوز زنده است، هرچند نزدیک به مرگ. بنابراین همان‌طور که مفسرین هم بیان کرده‌اند، مقصود کسانی هستند که قریب‌الوفات‌اند.

وصیت برای همسران:

﴿وَیَذَرُونَ أَزْوَاجًا﴾؛ یعنی زن‌دار هستند؛ حالا یک همسر، دو همسر یا بیشتر. ﴿وَصِیَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ﴾؛ این تعبیر در واقع مفعول مطلق است، یعنی وصیت کنند برای همسرانشان.

این آقایانی که نزدیک وفاتشان است و همسر و فرزند دارند، باید برای همسرشان وصیتی انجام دهند.

خانمی که پنجاه یا شصت سال با شما زندگی کرده، در سختی‌ها وفادار بوده و کنار شما ایستاده، شایسته است که برای آینده‌اش فکری شود.

متاع تا یک سال:

﴿مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ﴾؛ یعنی تا یک سال این خانم از امکانات زندگی بهره‌مند باشد. مقصود این است که وصیت شود تااین زن محترم حداقل یک سال در همان منزل زندگی کند، خانه در اختیارش باشد و از اموال شوهر استفاده‌ای متعارف داشته باشد.

چرا؟

چون گاهی پیش می‌آید که فرزندان می‌گویند خانه را بفروشیم و ارث را تقسیم کنیم و مادر را از خانه بیرون می‌کنند. آیه می‌فرماید: ﴿غَیْرَ إِخْرَاجٍ؛﴾ یعنی او را از خانه بیرون نکنید.

نسبت این حکم با ارث و عده:

ممکن است گفته شود که طبق فتوای فقها، همسر از عین زمین ارث نمی‌برد، بلکه فقط قیمت اعیان را می‌برد یا اینکه عده وفات چهار ماه و ده روز است، نه یک سال. در پاسخ باید گفت که دو دیدگاه تفسیری وجود دارد:

دیدگاه اول: نسخ

برخی گفته‌اند این حکم مربوط به ابتدای اسلام بوده و بعد با حکم عده و ارث نسخ شده است.

دیدگاه دوم (قوی‌تر):

این آیه حکم استحبابی و اخلاقی است، نه حکم الزامی فقهی. مسائل عده و ارث، احکام واجب و جداگانه‌اند، اما این آیه ناظر به رعایت احترام و کرامت زن است.

اگر مرد وصیت کند و این وصیت را از ثلث مال خود قرار دهد، عمل به آن واجب می‌شود و اگر وصیت نکند، انجام این کار از سوی فرزندان کار اخلاقی و پسندیده است، هرچند واجب نیست.

اختیار زن پس از خروج:

﴿فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَیْكُمْ﴾؛ اگر زن با اراده و اختیار خودش بخواهد از خانه خارج شود و در جای دیگری زندگی کند، یا ازدواج کند هیچ گناهی بر شما نیست. ﴿فِیمَا فَعَلْنَ فِی أَنفُسِهِنَّ مِن مَعْرُوفٍ﴾؛ یعنی کار عاقلانه، عرفی و پسندیده انجام دهد.

توصیه اخلاقی آیه:

این آیه یک پیام بسیار مهم دارد: مرد باید برای آینده همسرش فکر کند. انسان ممکن است فوت کند، تصادف کند یا به هر دلیلی از دنیا برود، اگر هیچ وصیتی نکرده باشد، ممکن است همسرش بی‌پناه شود، از خانه بیرون شود، دچار مشکلات مالی و حتی مفاسد اجتماعی گردد، بنابراین توصیه می‌شود وصیت‌نامه‌ای دقیق نوشته شود، فرزندان آن را امضا کنند، از ثلث مال، آینده همسر تأمین گردد. اگر وصیت ناقص باشد، گاهی فرزندان بهانه می‌گیرند و باعث بی‌احترامی به مادر می‌شوند.

توجه ویژه به مسائل مالی زنان:

بسیاری از آسیب‌ها و مفاسد اجتماعی، ریشه در نیاز مالی دارد. گاهی دیده می‌شود زن شوهردار به انحراف کشیده می‌شود، فقط به دلیل فقر یا بی‌توجهی مالی شوهر. نمی‌شود فقط از زهد، قناعت و صبر صحبت کرد، اما نیاز واقعی زن را نادیده گرفت.

زن‌ها مخارجی دارند که شاید مردان آن را اسراف بدانند اما در واقع جزو نیازهای طبیعی زندگی آن‌هاست. پس آقایان باید احترام ویژه‌ای برای همسرانشان قائل باشند، از نظر مالی به آن‌ها رسیدگی کنند و آینده‌شان را تأمین نمایند.

جمع‌بندی:

آیه شریفه با بیان حکمت الهی پایان می‌یابد: ﴿وَاللَّهُ عَزِیزٌ حَكِیمٌ﴾ یعنی دستورات خداوند از روی قدرت و بر اساس حکمت تشریع شده است. این آیه، هم مطلب فقهی دارد، هم مطلب اخلاقی،و هم انسان‌سازی.