موضوع: جنود عقل و جهل /صفات مؤمن /زهد
مقدمه:
بحث ما در اخلاق، درباره «زهد» بود؛ اینکه انسان باید زاهد باشد. اما سؤال اصلی این است که معنای زهد چیست و تعریف درست آن کدام است؟
در برخی ادیان، مانند مسیحیت، زهد معنا و تعریف متفاوتی دارد. آنها زهد را به ازدواج نکردن و نداشتن مال دنیا تفسیر میکنند. بنده در سفری که به ایتالیا داشتم، دیدم که در آنجا برای این مسئله جایگاه خاصی قائلاند. افرادی که ازدواج نکردهاند، کمربندی دارند که یک گرهی خاص روی آن زده شده و نشان میدهد این شخص در تمام عمرش ازدواج نکرده است. چنین فردی میتواند به مقامات بالای مذهبی در کاتولیکها برسد.
مرتبهی دوم آنها این است که فرد هیچ مال دنیایی به نام خود نداشته باشد؛ نه خانه، نه ماشین، نه حساب بانکی و نه زمین. این افراد معمولاً در حجرهای ساده زندگی میکنند و حداقلهای زندگی را دارند. این نوع زندگی، زهد در نگاه مسیحیت است: بدون زن، بدون مال دنیا و بدون وابستگیهای مادی.
تفاوت نگاه اسلام به زهد:
اما زهد در اسلام اینگونه نیست. انسان میتواند خانه داشته باشد، همسر داشته باشد، حتی دو همسر داشته باشد، زندگی مادی داشته باشد و در عین حال زاهد هم باشد. زهد در اسلام به معنای بیرغبتی به دنیاست؛ یعنی وابسته نبودن، اسیر مال دنیا نشدن. اگر لازم شود، تمام اموالش را در راه خدا میدهد یا نصف اموالش را میبخشد. برای مال دنیا ارزش ذاتی قائل نیست.
نمونهای از سیره امیرالمؤمنین (ع):
نقل شده است که نیازمندی نزد امیرالمؤمنین (ع) آمد. حضرت به مسئول امور مالی فرمودند: «هزار تا به او بده.»
مسئول پرسید: هزار دینار بدهم یا هزار درهم؟ طلا بدهم یا نقره؟ حضرت فرمودند: «برای من فرقی نمیکند؛ هر کدام که مشکل او را حل میکند، بده. طوری بده که نیازش برطرف شود.»
در نگاه امیرالمؤمنین (ع)، طلا و نقره تفاوتی نداشت. آنچه مهم بود، رفع مشکل نیازمند بود. فرمودند: طلا و نقره نزد من مانند سنگ است؛ ارزشی ذاتی ندارد.
معنای عملی زهد:
زهد یعنی وقتی مال دنیا در اختیار شماست و کسی مراجعه میکند، نترسید که اگر کمک کردید، آیندهتان چه میشود. برخی هنگام کمک کردن، دستشان میلرزد؛ مدام حساب میکنند که اگر این را بدهم، آیندهام چه میشود. اما انسان زاهد میگوید: «بگذار مشکل این بنده خدا حل شود، خدا خودش میرساند.»
زهد در برابر حرص:
زهد درست در مقابل حرص قرار دارد. فکر کردن به آینده بد نیست، اما شیطان از همین جا وارد میشود. میگوید: بیشتر جمع کن، بیشتر ذخیره کن، برای آیندهات کافی نیست. گاهی انسان به جایی میرسد که میلیاردها جمع کرده، اما باز هم میگوید کم است.
امروز میشنویم برخی افراد صدها آپارتمان دارند؛ صد، دویست یا حتی پانصد آپارتمان. سؤال این است: این همه مال برای چیست؟ یک خانه، دو خانه، سه خانه برای فرزند، نوه، نتیجه کافی است؛ اما صدها آپارتمان برای چه؟ این همان حرص است.
روایات درباره زهد:
در کتاب «کافی»، جلد دوم، روایتی آمده است که: علامت کسی که به آخرت رغبت دارد، این است که در دنیای زودگذر زاهد باشد.
زهد انسان چیزی از سهمی که خدا برای او مقدر کرده کم نمیکند. هر چه خداوند برای انسان مقدر کرده، به او میرسد. همانطور که حرص زدن و جمع کردن بیش از حد هم چیزی به سهم انسان اضافه نمیکند.
دنیا ناپایدار است
نمونههای زیادی دیدهایم که انسان با یک اشتباه محاسباتی، تمام داراییاش را از دست داده است. دنیا همین است؛ ناپایدار و زودگذر. کسی که فقط به دنیا فکر کند و از آخرت غافل باشد، مغبون است.
سخن امام صادق (ع)
امام صادق (ع) میفرمایند:
«هرگاه خداوند اراده خیر برای بندهای داشته باشد، او را نسبت به دنیا زاهد میکند، در دین به او بصیرت میدهد و عیوبش را به او میشناساند.»
اینکه انسان عیوب خود را بشناسد، مقام بسیار بزرگی است. گاهی انسان آنقدر در دنیا و گناه غرق میشود که اصلاً عیب خود را نمیبیند؛ هر چه هم به او تذکر بدهند، قبول نمیکند.
عجله برای مقام و دنیا
بعضیها عجلهی زیادی برای رسیدن به مقام دارند؛ برای ریاست، برای شهرت، برای مسئولیت. در حالی که اگر چیزی قسمت انسان باشد، خداوند در وقت خودش آن را فراهم میکند.
افراط در هر چیزی خطرناک است: افراط در مال، افراط در مقام، افراط در شهوت. نتیجهی افراط، معمولاً آبروریزی و سقوط است.
جمعبندی
اگر خداوند به کسی این سه ویژگی را عطا کند:
زهد در دنیا
فقاهت و بصیرت در دین
شناخت عیوب خود
او خیر دنیا و آخرت را به دست آورده است.
امام صادق (ع) میفرمایند:
«هیچ راهی بهتر از زهد در دنیا برای رسیدن به حق وجود ندارد.»
و زهد به این معناست که رغبت انسان به دنیا متعادل باشد؛ نه افراط و نه تفریط. دنیا را رها نکنید، از آن استفاده کنید، اما وابسته نباشید. آزاد باشید.
بنیادی، [2/1/2026 09:18 ب.ظ]
اگر انسان متعادل باشد، میتواند هم زاهد باشد، هم مقام داشته باشد، هم امکانات؛ بدون آنکه اسیر دنیا شود.