موضوع: تعریف علم اصول / دیدگاه اصولیان درباره قواعد استنباط / تفاوت مسئله اصولی و فقهی / نقد تعریف‌ها و معیار تشخیص علم اصول
۱. نقد تعریف علامه مظفر از موضوع علم اصول
علامه مظفر در کتاب اصول الفقه، موضوع علم اصول را اموری می‌داند که صلاحیت قرار گرفتن در مسیر استنباط و دلیل بودن برای استنباط احکام را دارند. اشکال این تعریف، گستردگی آن است؛ زیرا ممکن است قیاس و استحسان را نیز دربر گیرد، درحالی‌که این دو از نظر امامیه حجت نیستند.
باید توجه داشت که بحث از حجیت یا عدم حجیت یک امر در علم اصول، لزوماً به معنای قرار گرفتن آن در موضوع علم اصول نیست. بنابراین، در تعریف علم اصول امامیه باید به ادله و قواعدی توجه کرد که در استنباط احکام شرعی از دیدگاه امامیه معتبرند. ادله مشهور مورد پذیرش عبارت‌اند از: کتاب، سنت، اجماع و عقل.
تعریف‌های علم اصول
۲ـ۱. تعریف صاحب فصول
«و أمّا في الاصطلاح فله تعريفات عديدة أشهرها أنه العلم بالأحكام الشرعية الفرعيّة عن أدلتها التفصيليّة»[1]
یعنی علم به احکام شرعی فرعی از طریق ادله تفصیلی آن‌ها.
۲ـ تعریف مشهور در کفایه
«بإنّه العلم بالقواعد الممهدة لاستنباط الأحكام الشرعية »[2]
علم اصول، دانشی است که درباره قواعدی بحث می‌کند که برای به‌دست‌آوردن احکام شرعی به کار می‌روند.
۲ـ تعریف آخوند خراسانی
آخوند خراسانی در کفایة الأصول، علم اصول را صناعت می‌داند:
«إِنَّهُ صِنَاعَةٌ يُعْرَفُ بِهَا القَوَاعِدُ الَّتِي يُمْكِنُ أَنْ تَقَعَ فِي طَرِيقِ اسْتِنْبَاطِ الأَحْكَامِ، أَوِ الَّتِي يَنْتَهِي إِلَيْهَا فِي مَقَامِ العَمَلِ.» [3]
بر اساس این تعریف، علم اصول صناعتی است که قواعد موردنیاز برای استنباط احکام یا تعیین وظیفه عملی را معرفی می‌کند. بخش نخست تعریف، ناظر به قواعد استنباطی و بخش دوم، ناظر به اصول عملیه است.
تعریف علم اصول در اجود التقریرات
آیت الله خوئی در اجود التقریرات نظر محقق نائینی را میفرماید:
هو العلم بالقواعد التي إذا انضمت إليها صغرياتها أنتجت نتيجة فقهية و هو الحكم الكلي الشرعي الثابت لموضوعه المقدر وجوده على ما هو الشأن في القضايا الحقيقية[4]
علم اصول، دانشی است که قواعد آن با ضمیمه شدن صغریات به آن‌ها، نتیجه فقهی را به دست می‌دهند؛ یعنی حکم کلی شرعی برای موضوعی که وجودش فرض شده است.به عبارت دیگر بر قواعدی تأکید می‌کند که با ضمیمه شدن صغریات مناسب به آن‌ها، نتیجه فقهی به دست می‌آید.
در قیاس استنباطی سه بخش وجود دارد:
۱. صغری: مقدمه‌ای که موضوع یا مصداق موردنظر را مشخص می‌کند.
۲. کبری: قاعده‌ای که در استنباط به کار می‌رود.
۳. نتیجه: حکم فقهی حاصل از ترکیب صغری و کبری.
بر این اساس، قاعده‌ای که در جایگاه کبری قرار می‌گیرد و ابزار استنباط است، مسئله اصولی محسوب می‌شود؛ اما نتیجه حاصل از آن، مسئله فقهی است. بنابراین، برای تشخیص این دو باید نقش هر مسئله را در فرایند استنباط بررسی کرد.
۴. تعریف آقا ضیاء عراقی
محقق عراقی در مقالات الأصول، علم اصول را چنین تعریف می‌کند:
(القواعد الواقعة في طريق استفادة الوظائف العملية عقلية أو شرعية)، ولو [ بجعلها ] كبرى قياس ينتج حكما شرعيا كليا واقعيا[5]
یعنی قواعدی که برای به‌دست‌آوردن وظایف عملی، چه عقلی و چه شرعی، به کار می‌روند؛ حتی اگر با قرار گرفتن در جایگاه کبرای قیاس، نتیجه آن‌ها یک حکم شرعی کلی و واقعی باشد.
نکته اصلی این تعریف، تأکید بر نقش قواعد اصولی در استنباط وظایف عملی، اعم از عقلی و شرعی، است.
۵. تعریف محقق اصفهانی (کمپانی)
محقق اصفهانی در نهایة الدرایة میفرماید:
وعليه فعلم الاصول : ما يبحث فيه عن القواعد الممهّدة لتحصيل الحجة على الحكم الشرعي[6]
علم اصول دانشی است که در آن، قواعدی بررسی می‌شوند که برای به‌دست‌آوردن حجت بر حکم شرعی آماده شده‌اند.
یعنی قواعد اصولی به ما کمک می‌کنند تا برای اثبات حکم شرعی، دلیل معتبر به دست آوریم.
در این دیدگاه، تمهید به معنای فراهم کردن مقدمات و آماده‌سازی زمینه برای رسیدن به نتیجه است. بنابراین، قواعد اصولی زمینه استنباط و دستیابی به حجت را فراهم می‌کنند. فهم تقریرات ایشان نیز به دقت و تأمل نیاز دارد.
۶. تعریف محقق حائری یزدی
محقق حائری یزدی در درر الفوائد میفرماید:
« فاعلم أن علم الاصول هو العلم بالقواعد الممهّدة لكشف حال الأحكام الواقعية المتعلّقة بأفعال المكلّفين.»[7]
یعنی علم اصول، دانشی است که قواعدی را بررسی می‌کند که برای روشن شدن وضعیت احکام واقعیِ مربوط به افعال مکلفان به کار می‌روند.
یعنی قواعد اصولی به ما کمک می‌کنند وضعیت احکام واقعی مربوط به کارهای مکلفان را بشناسیم.
۷. تعریف آیت‌الله خویی
آیت‌الله خویی در محاضرات فی أصول الفقه علم اصول را چنین تعریف می‌کند:
« العلم بالقواعد التي تقع بنفسها في طريق استنباط الأحكام الشرعية الكلية الإلهية من دون حاجة إلى ضميمة كبرى أو صغرى أصولية أخرى إليها.»[8]
یعنی آیت‌الله خویی: علم اصول، دانشی است که قواعدی را بررسی می‌کند که خودشان مستقیماً در مسیر استنباط احکام شرعی کلی الهی قرار می‌گیرند و برای استفاده از آن‌ها، نیازی به ضمیمه کردن یک کبرای اصولی یا صغرای اصولی دیگر نیست.
۸. تعریف حضرت امام خمینی
آیت الله سبحانی در تهذيب الأُصول نظر حضرت امام خمینی را اینطور میفرماید:
انها عبارة عن (القواعد الالية التى يمكن ان تقع كبرى لاستنتاج الحكم الفرعي الالهى أو الوظيفة العملية)[9]
یعنی علم اصول، دانشی است که قواعدی را بررسی می‌کند که ابزار استنباط هستند و می‌توانند به‌عنوان کبرای استدلال، برای به‌دست‌آوردن حکم فرعی الهی یا تعیین وظیفه عملی به کار روند.
این تعریف دو کارکرد را دربر می‌گیرد: استنتاج احکام کلی الهی و تعیین وظیفه عملی. از این جهت، با برخی تعریف‌های پیشین، از جمله تعریف مطرح‌شده در محاضرات، شباهت دارد.
تعریف شهید صدر
شهید سید محمدباقر صدر در حلقات، به‌جای تعبیر «قواعد»، از تعبیر «عناصر» استفاده می‌کند:
بأنه: «العلم بالعناصر المشتركة في عملية الاستنباط»[10]
یعنی علم به عناصر مشترکی که در فرایند استنباط احکام شرعی به کار می‌روند.
توضیح: منظور از «عناصر مشترک»، مطالبی است که در استنباط احکام مختلف شرعی کاربرد دارند، نه فقط در یک حکم خاص.
نتیجه گیری
تعریف‌های اصولیان، با وجود تفاوت در تعبیرهایی مانند «قواعد»، «عناصر مشترک» و «صناعت»، عمدتاً بر نقش علم اصول در فراهم کردن ابزار استنباط یا تعیین وظیفه عملی تأکید دارند. در بررسی این تعریف‌ها، باید میان مسئله اصولی و مسئله فقهی، و نیز میان بحث از حجیت یک امر و قرار گرفتن آن در موضوع علم اصول، تفاوت گذاشت.
جمع‌بندی
۱. در تعریف موضوع علم اصول باید میان ادله پذیرفته‌شده امامیه و اموری مانند قیاس و استحسان که از نظر امامیه حجت نیستند، تفاوت گذاشت.
۲. یکی از تعریف‌های مشهور علم اصول، علم به قواعد آماده‌شده برای استنباط احکام شرعی است.
۳. آخوند خراسانی علم اصول را صناعتی می‌داند که قواعد استنباط احکام و قواعد موردنیاز در مقام عمل را معرفی می‌کند.
۴. محقق نائینی و محقق عراقی بر نقش قواعد اصولی در قیاس استنباطی و دستیابی به نتیجه فقهی تأکید دارند.
۵. محقق اصفهانی، محقق حائری یزدی، آیت‌الله خویی و حضرت امام خمینی نیز در تعریف علم اصول، بر نقش قواعد در فراهم‌سازی مقدمات استنباط یا کشف احکام تأکید کرده‌اند.
۶. شهید صدر به‌جای تعبیر «قواعد»، از «عناصر مشترک در فرایند استنباط» استفاده می‌کند.
۷. تفاوت علم اصول و علم فقه را می‌توان از جهت کارکرد آن‌ها توضیح داد: علم اصول به قواعد و ابزارهای استنباط می‌پردازد و علم فقه احکام شرعی را بررسی می‌کند.