موضوع: موضوع علم اصول / دیدگاه مشهور و صاحب فصول / دیدگاه محقق خراسانی / نظر مختار استاد درباره موضوع علم اصول

۱. موضوع بحث و دیدگاه مشهور درباره موضوع علم اصول

بحث جلسه درباره این است که استصحاب مسئله‌ای اصولی است یا فقهی. برای تعیین جایگاه آن، ابتدا باید موضوع علم اصول و دیدگاه‌های مختلف درباره آن بررسی شود.

موضوع علم فقه، افعال مکلفان و احکام مربوط به آنهاست؛ اما درباره موضوع علم اصول، سه دیدگاه مهم مطرح شده است: دیدگاه مشهور، دیدگاه صاحب فصول و دیدگاه محقق خراسانی.

دیدگاه میرزای قمی و مشهور این است که موضوع علم اصول عبارت است از «الأدلة الأربعة بما هي أدلة»؛ یعنی کتاب، سنت، اجماع و عقل، از آن جهت که دلیل و حجت‌اند. اشکال صاحب فصول این است که بر اساس این تعریف، باید پیش از ورود به علم اصول، دلیل بودن این چهار امر اثبات شده باشد؛ درحالی‌که اثبات حجیت آنها خود از مباحث علم اصول است. در نتیجه، این مباحث از مسائل علم اصول خارج و در شمار مبادی آن قرار می‌گیرند.

� دیدگاه صاحب فصول و راه جمع با دیدگاه مشهور

صاحب فصول برای رفع اشکال یادشده، موضوع علم اصول را «الأدلة الأربعة بما هي هي» می‌داند؛ یعنی خود ادله اربعه، بدون قید «از آن جهت که دلیل‌اند». بدین‌ترتیب، اثبات حجیت این ادله همچنان می‌تواند از مسائل علم اصول باشد.

استاد برای جمع میان دو دیدگاه پیشنهاد می‌کند که موضوع علم اصول چنین تعریف شود: «الأدلة الأربعة بما هي مقتضية للدليلية»؛ یعنی ادله اربعه از آن جهت که اقتضای دلیل بودن دارند. مقصود این نیست که حجیت آنها از پیش اثبات شده باشد، بلکه این ادله قابلیت بررسی از جهت حجیت و استناد در استنباط را دارند.

بر اساس مبانی امامیه، کتاب، سنت، اجماع و عقل از منابع استنباط‌اند؛ اما اموری مانند قیاس و استحسان، با وجود مطرح‌بودن در برخی مذاهب، حجیتشان بر اساس مبانی امامیه پذیرفته نیست. بنابراین، تعریف پیشنهادی استاد می‌کوشد هم جایگاه ادله اربعه را حفظ کند و هم امکان بحث از حجیت آنها را در علم اصول فراهم سازد.

� دیدگاه محقق خراسانی در کفایه

محقق خراسانی، صاحب کفایة الأصول می‌فرماید:

«وقد انقدح بذلك أن موضوع علم الأصول ، هو الكلّي المنطبق على موضوعاًت مسائله المتشتتة ، لا خصوص الأدلّة الأربعة بما هي أدلّة ، بل ولا بما هي هي ، ضرورة أن البحث في غير واحد من مسائله المهمّة ليس من عوارضها ، وهو واضح لو كان المراد بالسّنة منها هو نفس قول المعصوم أو فعله أو تقريره ، كما هو المصطلح فيها ، لوضوح عدم البحث في كثير من مباحثها المهمّة ، كعمدة مباحث التعادل والترجيح ، بل ومسألة حجية خبر الواحد ، لا عنها ولا عن سائر الادلّة.»[1]

محقق خراسانی می‌گوید: موضوع علم اصول، یک عنوان کلی است که موضوعات مسائل مختلف اصول را دربرمی‌گیرد؛ نه فقط ادله چهارگانه (قرآن، سنت، اجماع و عقل).

چرا؟ چون در بسیاری از مسائل مهم اصول، مثل حجیت خبر واحد و تعادل و تراجیح، درباره خودِ این چهار دلیل بحث نمی‌کنیم، بلکه بحث می‌کنیم که آیا خبر واحد حجت است یا کدام‌یک از دو خبر متعارض حجت است.

پس بحث درباره اینکه چیزی وجود دارد یا ثابت است، با بحث درباره ویژگی‌ها و احکام آن فرق دارد.

دیدگاه آیت الله خویی در محاضرات

آیت الله خویی در محاضرات می‌فرماید:

ان موضوع علم الأصول هو: (الجامع الّذي ينتزع من مجموع مسائله المتباينة) كعنوان ما تقع نتيجة البحث عنه في طريق الاستنباط و تعيين الوظيفة في مقام العمل.[2]

موضوع علم اصول، یک عنوان کلی است که از مجموع مسائل مختلف اصول به دست می‌آید؛ یعنی مسائلی که نتیجه آن‌ها به استنباط احکام شرعی یا تعیین وظیفه عملی کمک می‌کند.

دیدگاه‌ شهید سید محمدباقر صدر

شهید سید محمدباقر صدر در کتاب حلقات، موضوع علم اصول رابه این صورت تعریف می‌کند:

« فصحّ أن موضوع علم الأصول هو الأدلّة المشتركة في الاستدلال الفقهي، و البحث الأصولي يدور دائما حول دليليّتها »[3]

موضوع علم اصول، دلیل‌هایی است که در استنباط احکام فقهی به کار می‌روند و بحث اصولی همیشه درباره این است که آیا این دلیل‌ها معتبر و قابل استناد هستند یا نه.

ایشان همچنین در بخش دیگری از کتاب می فرمایند:

العناصر المشتركة في عمليّة الاستنباط التي تتخذ أدلّة باعتبار كشفها عن الحكم الشرعي و نسمّيها الأدلّة المحرزة.[4]

موضوع علم اصول: دلیل‌های مشترکی که در استنباط احکام شرعی به کار می‌روند و ما را از حکم شرعی آگاه می‌کنند. به این دلیل‌ها «ادله محرز» می‌گویند.

6. نظر مختار استاد:

نظر مختار استاد این است که موضوع علم اصول را باید با توجه به منابع استنباط در فقه امامیه تعیین کرد. ازاین‌رو، ایشان تعبیر زیر را پیشنهاد می‌کند:

«المختار في موضوع علم الأصول: هي الكتاب والسنة والإجماع والعقل والعقلاء، بما هي أدلّة مقتضية للدليلية عند الإمامية. ويُبحث في علم الأصول عن جهات أربع في أطرافها:

الأولى: جهة الحجية.

الثانية: جهة الدلالة.

الثالثة: جهة الملازمة.

الرابعة: جهة تعيين الوظيفة عند عدم الجهات الثلاث.»

از نظر استاد، موضوع علم اصول عبارت است از کتاب، سنت، اجماع، عقل و عقلاء؛ از این جهت که قابلیت دلیل بودن دارند، نه اینکه از قبل دلیل بودنشان ثابت شده باشد.

در علم اصول، چهار موضوع درباره این منابع بررسی می‌شود:

1. حجیت: آیا می‌توان به آن‌ها اعتماد کرد؟

2. دلالت: چه معنایی از آن‌ها فهمیده می‌شود؟

3. ملازمه: آیا بین دو چیز، ارتباط و پیوندی وجود دارد که یکی، دیگری را ثابت کند؟

4. تعیین وظیفه: اگر سه جهت قبلی مطرح نباشد، وظیفه عملی ما چیست؟

جمع‌بندی

1. موضوع علم فقه: افعال مکلفان و احکام آن‌ها.

2. مشهور و میرزای قمی: ادله چهارگانه (قرآن، سنت، اجماع و عقل)، از آن جهت که دلیل‌اند.

3. صاحب فصول: خود ادله چهارگانه، بدون قید دلیل بودن؛ تا بتوان حجیت آن‌ها را در علم اصول بررسی کرد.

4. نظر پیشنهادی استاد: ادله چهارگانه از آن جهت که قابلیت دلیل بودن دارند.

5. محقق خراسانی: موضوع علم اصول، عنوان کلی‌ای است که مسائل مختلف اصول را دربرمی‌گیرد.

6. آیت‌الله خویی: موضوع علم اصول، عنوان کلی‌ای است که از مجموع مسائل اصول به دست می‌آید و به استنباط حکم یا تعیین وظیفه عملی کمک می‌کند.

7. شهید صدر: دلیل‌های مشترک در استنباط احکام شرعی که اعتبار و قابل استناد بودن آن‌ها بررسی می‌شود.

8. نظر مختار استاد: کتاب، سنت، اجماع، عقل و عقلاء از جهت قابلیت دلیل بودن؛ با بررسی چهار جهت:

حجیت، دلالت، ملازمه، تعیین وظیفه عملی