موضوع: استصحاب/ موضوع و حقیقت استصحاب / تعاریف اصولیان / نقد تعاریف استصحاب

۱. ملاک استصحاب

در «إبقاء ما کان»، ملاک این است که حکم فعلی به اعتبار حالت سابق ثابت شود؛ یعنی چیزی سابقاً ثابت بوده و اکنون در بقای آن شک داریم و به اعتبار همان سابقه، حکم به بقای آن می‌کنیم.

اما اگر بقای حکم به دلیل دیگری باشد، استصحاب نیست.

مثلاً در:

«الخمر حرام لأنه مسکر»

بقای حرمت به دلیل اسکار است، نه به دلیل حرمت سابق. بنابراین، بقای حکم به دلیل بقای علت واقعی، استصحاب محسوب نمی‌شود.

همچنین اگر حکم به دلیل شرعی مستقلی همچنان ثابت باشد، استصحاب نیست؛ مانند حلیت گندم که اگر دلیل شرعی همچنان شامل آرد و نان نیز باشد، حلیت به همان دلیل ثابت است.

پس:

    1. بقاء به اعتبار حالت سابق← استصحاب.

    2. بقاء به دلیل علت واقعی← استصحاب نیست.

    3. بقاء به دلیل شرعی مستقل← استصحاب نیست.

� موضوع و حقیقت استصحاب

باید میان موضوع استصحاب و حقیقت استصحاب تفکیک کرد.

موضوع استصحاب: یقین سابق و شک لاحق نسبت به یک متعلق واحد.

حقیقت استصحاب: حکم به بقای آنچه سابقاً ثابت بوده است.

بنابراین، تعریف استصحاب به اینکه «چیزی سابقاً یقینی و اکنون مشکوک است»، در واقع موضوع و شرایط جریان استصحاب را بیان می‌کند، نه حقیقت آن.

� بررسی تعاریف اصولیان

در بررسی تعاریف استصحاب باید دقت کرد که آیا هر تعریف، حقیقت استصحاب را بیان می‌کند یا صرفاً موضوع و شرایط جریان آن را.

در ادامه، تعاریف مختلف اصولیان، از جمله مطالب محقق جزایری و مباحث منتقى الدرایة، ج۷، ص۷ در توضیح تعاریف شیخ، بررسی خواهد شد.

منها: ما عن الشيخ البهائي (قده) في الزبدة من «أنه إثبات الحكم في الزمان الثاني تعويلاً على ثبوته في الزمان الأول» بل نسب هذا التعريف إلى القوم.

و منها: ما عن الفاضل التوني في الوافية من «أنه التمسك بثبوت ما ثبت في وقت أو حال على بقائه فيما بعد ذلك الوقت أو غير تلك الحال».

و منها: ما في القوانين من «أنه كون حكم أو وصف يقيني الحصول في الآن السابق مشكوك البقاء في الآن اللاحق».[1]

شیخ بهایی در زبده: استصحاب یعنی حکم را در زمان دوم ثابت بدانیم، با تکیه بر اینکه همان حکم در زمان اول ثابت بوده است.

فاضل تونی در وافیه: استصحاب یعنی به ثابت بودن چیزی که در یک زمان یا حالت ثابت بوده، برای باقی دانستن آن در زمان بعد یا در حالت دیگر، استناد کنیم.

صاحب قوانین: استصحاب یعنی حکم یا وصفی در زمان گذشته به‌طور یقینی وجود داشته باشد، ولی در زمان بعد، در باقی بودن آن شک داشته باشیم.

خلاصه

حقیقت استصحاب، حکم به بقاء به اعتبار حالت سابق است؛ نه صرف بقای حکم. اگر بقاء مستند به علت واقعی یا دلیل شرعی مستقل باشد، استصحاب نیست. همچنین یقین سابق و شک لاحق، موضوع استصحاب‌اند، نه تمام حقیقت آن.

جمع‌بندی

    1. صرف بقای یک حکم به معنای جریان استصحاب نیست؛ باید دید حکم به چه ملاکی باقی است.

    2. اگر حکم به دلیل وجود سابق و حالت سابق باقی دانسته شود، این همان مورد استصحاب است.

    3. اگر حکم به دلیل بقای علت باقی باشد، مانند حرمت خمر به جهت اسکار، این بقای حکم از سنخ استصحاب نیست.

    4. اگر حکم به دلیل وجود دلیل شرعی مستقل باقی باشد، مانند حلیت که مستند به دلیل شرعی است، باز هم استصحاب محسوب نمی‌شود.

    5. در «إبقاء ما کان» باید توجه داشت که ابقا به جهت کون و وجود سابق مورد نظر است.

    6. یقین سابق و شک لاحق، موضوع استصحاب هستند، نه تمام حقیقت استصحاب.

    7. باید میان موضوع استصحاب و حقیقت استصحاب تفکیک کرد.

    8. بررسی تعاریف اصولیان از استصحاب برای روشن شدن همین تفاوت‌ها اهمیت دارد.