موضوع: کتاب الدیات/فصل سوم: دیه جراحات /مطلب اوّل: احکام سر و صورت «3»
فائدة
در ما نحن فیه بحثی مطرح میباشد و آن اینکه آیا عنوان «حارصه» در شریعت همان عنوان «دامیه» است و مترادف میباشند یا دو عنوان مختلف هستند به این صورت که حارصه به خراشی گفته میشود که بر سر و صورت وارد شود ولی باعث خونریزی نشود و در مقابل دامیه به خراشی اطلاق میگردد که باعث خونریزی میشود؟
شارح در مسالک در این زمینه میفرمایند: «و قد اختلف الفقهاء في أنّ الحارصة و الدامیة هل هما مترادفان أم مختلفان؟ فذهب الشیخ و جماعة إلی الأوّل، لروایة مسمع بن عبد الملک عن أبي عبداللّه(ع) قال: «قال أمیرالمؤمنین(ع): قضی رسول اللّه«صلّیاللّهعلیهوآله» في المأمومة ثلث الدیة و في المنقّلة خمس عشرة من الإبل و في الموضحة خمسا من الإبل و في الدامیة بعیرا و في الباضعة بعیرین و قضی في المتلاحمة ثلاثة أَبْعِرَةٍ و قضی في السِمْحاق أربعة من الإبل».
و روی السکوني عن أبي عبداللّ(ع): «أن رسول اللّه«صلّیاللّهعلیهوآله» قضی في الدامیة بعیرا و في الباضعة بعیرین و في المتلاحمة ثلاث أبعرة و في السمحاق أربعة».
و الروایتان ضعیفتا السند.
و ذهب الأکثرون کالمفید و سلّار و المرتضی و أکثر المتأخّرین إلی الثاني فجعلوا الدامیة زائدة علی الحارصة و هی التي تأخذ في اللحم یسیرا لروایة منصور بن حازم عن أبي عبداللّه(ع): «في الحارصة و هی الخدش، بعیر و في الدامیه بعیران» و هذا هو الأشهر»[1] .
خلاصه آنکه ایشان می فرمایند: در مورد اینکه آیا عنوان حارصه در شریعت همان عنوان دامیه است و مترادف میباشند یا دو عنوان مختلف، در بین فقهاء اختلاف وجود دارد. بعضی از فقهاء مانند مرحوم شیخ و تابعین ایشان قائل به ترادف هستند و دلیل آنها بر این مطلب آن است که در بعضی از روایات برای جراحت دامیه نیز مانند جراحت حارصه یک صدم دیه کامل یعنی یک شتر ثابت شده است و این نشان دهنده آن است که دامیه و حارصه جنایت واحد بوده و دو لفظ مترادف میباشند. در مقابل بسیاری از فقهاء مانند شیخ مفید، سلّار، سیّد مرتضی«رحمةاللّهعلیهم» و بسیاری از متأخّرین قائل به این هستند که عنوان حارصه غیر از عنوان دامیه است به این صورت که عنوان حارصه در صورتی بر زخم سر و صورت اطلاق میگردد که باعث خراش پوست شود ولی خونریزی در پی نداشته باشد ولی عنوان دامیه به زخمی از سر و صورت اطلاق میگردد که عمیقتر بوده و خونریزی نیز در پی دارد لذا در روایت منصور بن حازم از امام صادق(ع) برای عنوان حارصه، یک شتر و برای عنوان دامیه دو شتر از باب دیه تعیین میشود و این نشان دهنده اختلاف این دو جراحت یعنی حارصه و دامیه میباشد.
شارح روایات دالّ بر اتّحاد عناوین حارصه و دامیه را به لحاظ سندی ضعیف دانسته و در مقابل روایت منصور بن حازم را قویّ و قابل اعتماد میداند لذا در نظر ایشان مانند بسیاری از فقهاء عنوان حارصه، غیر از عنوان دامیه میباشد.
به نظر میرسد عنوان حارصه غیر از عنوان دامیه است «کما ذهب إلیه المشهور و دلّت علیه روایة منصور بن حازم[2] » لذا حضرت امام(ره) در تحریر الوسیلة در ادامه عبارت گذشته میفرمایند: «... و الأقوی أنّها غیر الدامیة موضوعا و حکما ...»[3] و قانونگذار نیز آن را غیر از عنوان دامیه قرار داده و بعد از تعریف حارصه در بند ب از مادّه مذکور در تعریف دامیه میفرماید: «دامیه: جراحتی که اندکی وارد گوشت شود و همراه با جریان کم یا زیاد خون باشد ...».