1- مواعظ رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله)

ماه ربیع، متیمن و متبرک به میلاد رسول مکرم اسلام صلوات الله و سلامه علیه است و بهانه‌ای است برای این که ان شاء الله از موعظه‌های حضرت بهره مند شویم و سیره و روش زندگی‌مان را به حالات رسول‌الله صلوات‌ الله و سلامه علیه مقایسه‌ای داشته باشیم و سنجشی داشته باشیم که ﴿لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ﴾[1] مشمول این آیه شریفه بشویم. حدیث اخلاقی امروز باز از مواعظ رسول مکرم اسلام انتخاب کردیم. حدیث، در مواعظ النبی تحف العقول است. در مجامع روایی دیگر هم موجود است. من مواعظ النبی صلی الله علیه و آله خیلی حدیث عجیبی است:

وقال صلى الله عليه وآله: «الحوائج إلى الله [ و ] أسبابها فاطلبوها إلى الله بهم فمن أعطاكموها فخذوها عن الله بصبر».[2] باید راجع به این موعظه، رساله‌های علمی نوشته شود. احادیث ما همانند قرآن غربت دارد. باید احادیث بیان شود، علت یابی شود، انگیزه‌های صدور احادیث بیان شود.

1.1- اسباب حوائج

حوایج ما دو سبب دارد: سبب نهایی و سبب میانی دارد. حوائج ما سبب نهایی‌اش خدا است؛ اما سبب میانی‌اش دیگران هستند. «أبی الله أن یجری (الأمور) الأشیاء إلا بأسباب (بأسبابها)».[3] حکمت خدا اقتضاء می‌کند که اگر خدا می‌خواهد کارها را انجام دهد، از مجاری امور انجام دهد. حضرت فرمودند: حوائج شما هم به خدا است و هم به اسباب نیاز دارد. می‌شود بگوییم که حوایج ما دو سبب دارد: یکی سبب الهی و دیگری سبب انسانی دارد.

این حوایجتان را از خدا بخواهید؛ ولی بِهِم (با اسباب) ببرید. این بهم، جمع ذوی العقول است. یعنی به وسیله انسان‌ها و موجودات ذوی العقول، حاجات خود را پیش خدا ببرید. می‌شود از این حدیث، توسل را هم استنباط کرد. کسانی که می‌گویند توسل شرک است؛ نه توسل شرک نیست که سبب مطلق در مقابل خدا قرار دهیم و بگوییم خدا یکی و انسان یکی نه، ما مشرک نیستیم؛ مثل بعضی از قدرت طلب ها که بگویند: خدا، شاه، میهن؛ نه، نظام طولی است. اسباب انسانی حوایج، در طول سبب‌سازی باری تعالی مطرح است. یعنی اینها کار واسطه را انجام می‌دهند.

حضرت فرمودند: فمن أعطاکموها کسی که این حوایج شما را عطا می‌کند، از خدا با صبر بگیرید.

اگر به سراغ اسباب برویم، بدون توجه به خدا باز هم کار ناقص است. اگر سراغ خدا برویم و خدا خدایمان بلند باشد، بدون توجه به اسباب ناقص است. پس راه کمال این است که باید حوایج را از خدا با صبر بخواهیم که صبر هم یکی از اسباب رفع نیاز است.

1.2- تطبیق روایت به بحث روز

الآن بیماری منحوس کرونا، جهان را درگیر کرده است، دنیا را به چالش کشیده و طب را به چالش کشیده، فقه را پویا کرده است. ما الآن چه کنیم؟ بدون طبابت در مقابل آن بایستیم؟ نه، راه برون‌رفت از کرونا این است که هم توجه به اسباب طبابت داشته باشیم و هم دعا کنیم که الهی عظم البلاء؛ وقتی رسیدیم به عظم البلاء عظیم باید آن را رافع باشد. یا علی و یا عظیم هم اینجا معنا دارد. به ویژه وقتی سبب‌های دیگر نتوانند سبب‌سازی کنند که آن موقع معنی قادریت خدا معلوم می‌شود.

پس خواستن حوایج از خدا بدون کوشش و سبب، غلط است. خواستن حوائج از اسباب بدون سمت حضرت حق رفتن، غلط است. کار صحیح این است که از خدا بخواهیم صبر بکنیم؛ توجه به صبر هم داشته باشیم که به قول شاعر:

صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند بر اثر صبر نوبت ظفر آید

پیروزی وقتی است که ما به حوائجمان برسیم و آن وقتی است که هم توجه إلی الله داشته باشیم و هم توجه به اسباب داشته باشیم. ما در شرح حدیث عرض می کنیم: اسباب هم نهایی و میانی است. سبب نهایی، خداست؛ ولی بدون اسباب میانی هم نمی‌شود.

برای همین می گوییم: «اَللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ وَ أَتَوَجَّهُ إِلَيْكَ بِنَبِيِّكَ نَبِيِّ اَلرَّحْمَةِ».[4] اگر توسل به حضرت هم داریم، به همین جهت است.

ان شاء‌الله بتوانیم در توسلات‌مان هم توجه به حق و هم اسباب داشته باشیم. رزقنا الله إیانا و إیاکم.