موضوع: اخلاق ولایی_ توحیدی/نگاه توحیدی به دنیا در کلام امام علی (علیه‌السلام) /بر‌حذر داشتن خود و خانواده‌ی خود از تعلقات دنیا

1- نگاه توحیدی به دنیا در کلام امام علی (علیه‌السلام)

هم در نهج البلاغه و هم در مجامع روایی دیگر آمده است که حضرت امام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) _سرّ الانبیا و المرسلین_ فرمودند: «الدُّنْيَا خُلِقَتْ لِغَيْرِهَا، وَلَمْ تُخْلَقْ لِنَفْسِهَا».[1] این فرمایش حضرت، در حد اعجاز است مانند دیگر کلمات ایشان. دنیا برای غیر خودش آفریده شده است. آفرینش دنیا آفرینش غیری است و نفسی نیست.

1.1- برداشت‌ها از روایت حضرت امیر (علیه‌السلام)

1) نخستین استفاده‌ای که از این حدیث می‌شود نگاه توحیدی به این دنیا است که دنیا مطلوبیت ذاتی ندارد.

دو وجه تسمیه برای دنیا هست:

1. یکی از دنائت به معنای پستی. افعل التفضیل است به معنای پست‌تر.[2]

2. وجه دیگر اینکه از دنو باشد به معنای نزدیک‌تر. نزدیک‌ترین عالم به انسان است.[3]

مطلوبیت دنیا غیری است نه ذاتی. در معرفت‌های غیر الهی و در جهان‌بینی غیر توحیدی که اصلا آن را شناخت نمی‌دانیم و تسامحا آن را معرفت می‌گوییم، دنیا مطلوبیت ذاتی دارد. دنیا را برای دنیا می‌خواهند.

2)‌ برداشت و احتمال دیگر این است که انسان مؤمن، برای دنیا آفریده نشده است برای آخرت آفریده شده است. در فرمایش دیگر رسول مکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) هست که: «فَإِنَّكُمْ خُلِقْتُمْ لِلْآخِرَةِ وَالدُّنْيَا خُلِقَتْ لَكُمْ».[4] شما برای آخرت آفریده شده‌اید. ﴿وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولَىٰ﴾.[5] چقدر تعبیر قرآن قشنگ است که آخرت از دنیا بهتر است. به نظر ما دنو بهتر است. از این باب که به ما نزدیک‌تر است. دنیا برای انسان آفریده شده است و انسان برای آخرت آفریده شده است.

3) مطلب دیگر اینکه حال که انسان مخلوق برای آخرت است راه را نباید گم کند. اینکه بگوییم فلسفه آفرینش چیست؟ این سؤال غلط است. فلسفه آفرینش به صورت مطلق معنا ندارد. چرا که خدا مطلوب ذاتی غیر خود ندارد. باید بپرسیم فلسفه آفرینش به لحاظ انسان چیست؟ آفرینش انسان به لحاط انسان تنها عبادت است. ﴿وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ﴾.[6] امیر المؤمنین (علیه‌السلام) فرمودند: «إِنَّكَ مَخْلُوقٌ لِلْآخِرَةِ فَاعْمَلْ لَهَا»؛[7] به راستى تو براى آخرت آفريده شده‌اى پس براى آن كار كن.

برای آخرتمان باید برنامه‌ریزی کنیم. ﴿لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى﴾.[8] باز در جایی دیگر امام علی (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «إِنَّكَ لَمْ تُخْلَقْ لِلدُّنْيا فَازْهَدْ فيها وَأَعْرِضْ عَنْهَا»؛[9] حال که برای دنیا آفریده نشدی، زهد در دنیا و بی‌توجهی به دنیا داشته باش. تعبیر ما در نوشته‌هایمان این است که دنیا پیش‌نیاز آخرت است.

1.1.1- تمثیلی در مورد کار در دنیا برای آخرت

ما اکنون در فیضیه و در نزدیک‌ترین مکان به حرم حضرت معصومه (سلام‌الله‌علیها) هستیم. این نشستن ما دبستان و دبیرستان و مراحل دیگر حوزه را داشته تا به اینجا رسیده‌ایم. همین تمثیل را برای آخرت داشته باشید. ما اکنون به عالمی می‌رویم که آنات و ثانیه‌ها، ساعات، روزها، هفته‌ها، ماه‌ها، سال‌ها و قرن‌ها و دهر همه پیش‌نیاز است. ذات باری تعالی روزی بیش از 86000 ثانیه عمر من و شما را به قول امروزی‌ها شارژ می‌کند. رقم کمی نیست. مدیریتش دست من و شما است. این دنیای من و شما است. این دنیا را گاهی برای دنیا می‌خواهیم و گاهی برای کمالات علمی و عملی‌مان برنامه‌ریزی می‌کنیم که مطلوبیت غیری است. دنیا برای خودش آفریده نشده است. اگر برای خودش باشد متوقف می‌شود. زمان که در دست اوست. برای همین حضرت امیر در فرمایش دیگری گفتند: برای همان روزت باش.[10] فرزند امروزت باش. دیروز که رفت و فردا که در دسترس شما نیست. حضرت علی (علیه‌السلام) دنیا را باید برای غیرش خواست نه برای خودش. حضرت فرمودند: «غُرِّي غَيْرِي»؛[11] ای دنیا! اگر قرار است غرر و ضرر داشته باشی برو سراغ غیر من. هر کس که می‌خواهد پیرو امیر (علیه‌السلام) باشد باید در همه موارد پیرو حضرت امیر باشد و به دنیا همین را بگوید. بگوید: من هم با شما در این شریکم. متعلقات ما را متعلق نکند که تعلق با تحقق نمی‌سازد. تعلق با تعلیم و تعلم نمی‌سازد. اگر می‌خواهید به علم حقیقی برسید باید برای علم و زهدمان برنامه‌ریزی داشته باشیم.

2- حکایتی از مرحوم شیخ عباس قمی

خدا رحمت کند مرحوم آقا شیخ عباس قمی از پله‌های بقیع بین الطلوعین بالا می‌رفتیم. عرض کردم نصیحتی از پدرتان بگویید.

فرمودند: «پدرم بنایش بر این بود که متعلقات دنیایش را کم کند. آن آخر که بی‌هوش می‌شد گفت کتاب را از دم دست من ببر که شیطان با این مرا گول نزند که سالبته منتفی به موضوع بشود». تعلقات افراد متفاوت است. کسی به میلیاردها متعلق است و کسی به چند ریال و کتاب و... .

3- برحذر داشتن خود و خانواده‌ی خود از تعلقات دنیا

غرر و تعلق به دنیا هم شخصی است مانند ضرر که گفتیم شخصی است. هر کسی به وفق خودش برنامه‌ریزی کند. ﴿عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ﴾؛[12] «علیکم انفسکم»! نفرمود «نفسکم». در برخی آیات «و اهلیکم» هم دارد؛ ﴿قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً﴾.[13] زن و بچه جزو نزدیکان هستند برای آنها هم باید برنامه‌ریزی کنیم. همان‌طور که خودتان حریص بر وقتتان هستید این را برای آنها هم سرایت دهید. این طور می‌توانیم بگوییم دلبسته دنیا نیستیم بلکه دلبسته و وابسته مولا هستیم. در الهی‌نامه عرض کردم: «الهی بعضی دنیا خواهند بعضی عقبا خوانند و بعضی تو را خواهند. خوشا به حال آنها که نه دنیا و نه تنها عقبا که مولا را می‌خواهند».

ان‌شاءالله طوری برنامه‌ریزی کنیم که مولایمان امام زمان (علیه‌السلام) از ما راضی باشند. در این ایام اربعین کلیمی حد‌اقل برخی ذکرها و دعاها را نهادینه کنیم. با اذکار و ادعیه و قرآن مأنوس باشیم. اهل دقت و مراقبت باشیم.