موضوع: اخلاق فردی/عدل و انصاف /جایگاه انصاف

1- عدل

در مباحث سیر و سلوکی در عدالت بودیم. اینکه بستر و شرط عدالت، انصاف است. انصاف، یعنی نسبت‌سنجی بین خودمان و دیگران. اگر نسبت را نسنجیم، یا اگر بسنجیم و با عدالت و انصاف رعایت نکنیم، به نتیجه نمی‌رسیم. حدیث بسیار با عظمت امام صادق (علیه‌السلام) را بیان کنیم:

1.1- برترین اعمال

1.1.1- انصاف با خود

امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند: «سَيِّدُ الْأَعْمَالِ ثَلَاثَةٌ إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِكَ حَتَّى لَا تَرْضَى بِشَيْ‌ءٍ إِلَّا رَضِيتَ لَهُمْ مِثْلَهُ وَ مُوَاسَاتُكَ الْأَخَ‌ فِي الْمَالِ وَ ذِكْرُ اللَّهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ لَيْسَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ فَقَطْ وَ لَكِنْ إِذَا وَرَدَ عَلَيْكَ شَيْ‌ءٌ أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ أَخَذْتَ بِهِ أَوْ إِذَا وَرَدَ عَلَيْكَ شَيْ‌ءٌ نَهَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهُ تَرَكْتَهُ».[1]

سید اعمال، سه چیز است: انصاف داشته باشید. و انصاف آن است که آن چه برای خود می‌پسندد، برای دیگران هم بپسندد.

1.1.1.1- کلام امام‌خمینی رحمه‌الله در مورد انصاف

خداوند رحمت کند حضرت امام رحمه‌الله را که گروه‌های سیاسی را به انقلاب دعوت می‌کردند. در یکی از صحبت‌های‌شان، سفارش فرمودند: «خوبی، خوبی است و بدی،‌ بدی. طوری نشود که خوبی از جناح ما خوبی باشد و بدی هم خوب باشد. بدی از هر شخص، بد است». محور، نفس اعمال است که سنجیده می‌شود. اگر عدالت، خوب است، برای همه خوب است.

در کتاب‌های خصال و امالی شیخ مفید و امالی شیخ طوسی، به جای «سیدالأعمال»، «أشدّ‌الأعمال» است. آن چیزی که سید است، اشد هم هست. مشکل‌ترین و سخت‌ترین اعمال، این سه است. این سه، جزو اشد اعمال و سید اعمال است. نسبت بین شما و دیگران، نسبت واحد باشد، نه متعدد. بدی و خوبی برای شما و دیگران یکی باشد. اگر بد است، برای همه بد است و اگر خوب است، برای همه خوب است. غیبت و تهمت، برای همه بد است. برای جناح خود نگوید که غیبت نکنید و در عین حال برای دیگران، غیبت خوب باشد و انجام دهد.

1.1.1.2- انصاف در مسائل اقتصادی

در مسائل اقتصادی هم انصاف، صادق است؛ به خصوص مملکت ما برخی مسائل اقتصادی را شروع کرده‌اند که امیدواریم به نفع محرومان شود. جراحی‌های اقتصادی به نظر کارشناسان، هرچندوقت لازم است. جراحی، زخم دارد و ترمیم زخم‌ها به انصاف است. گاهی عدالت و انصاف رعایت نمی‌شود. ما از بدی اجرا مشکل داریم، نه از بدی قانون. اسلام، هیچ نقصی ندارد. هرچه هست، در مقام اجرا است.

دو امام، عبارت «سلونی» فرمودند؛ یکی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) و دیگری امام صادق (علیه‌السلام).

1.1.2- مواسات با دیگران

دومین چیزی که فرمودند که جزو سید الاعمال است، این است: «و مواساتک الأخ فی المال»؛ اینکه نسبت به برادرت در مسائل اقتصادی مواسات داشته باشی. بحث اقتصادی را به عنوان «أشد الأعمال»، یا «سید الأعمال» فرمودند. یکی از راه‌های آسیب‌دیدگی جوامع تا قیامت، همین مسائل اقتصادی است. اگر مسائل اسلامی رعایت شود و مثلا از ربا پرهیز شود، مشکلات اقتصادی نداریم.

1.1.2.1- نمونه‌هایی از مواسات در صدر اسلام

در صدر اسلام، گاهی افراد می‌آمدند و درهم و دینارها را دست کسی می‌گذاشتند و هر کس لازم داشت، از آن بر می‌داشت. با نظارت رسول مکرم اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، قرض‌الحسنه را نهادینه کردند. اگر کسی پول لازم نداشت، جایی می‌گذاشت و می‌گفت فلان پول، فلان جا هست؛ اگر لازم داشتید، بردارید و بعد بگذارید. تقویت امانت‌داری و عفت عمومی بود. به امید روزی که مردم آن‌قدر، فرهنگ اسلامی را بپذیرند و انصاف و مواسات، نهادینه شود که مال‌های شخصی و دولتی را رعایت کنند و به قدر نیاز خودش بردارد.

در تاریخ دارد که در یکی از جنگ‌های صدر اسلام، چند نفر تشنه بودند. به اولی خواستند که آب دهند، دومی هم تشنه بود، گفت: «به کنار دستیِ من بده». تا ده نفر رفتند و آخری گفت: «به کناری بده». در آخر، هر ده نفر، لب تشنه شهید شدند. نسبت به گوسفند هم دارد که گوشتِ قربانی بردند و چندین نفر گفتند که از ما محتاج‌تر هم هست.

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرمودند: «الإیثار أعلی المکارم».[2]

ایثار، بستر انصاف را مهیا می‌کند.

1.1.3- ذکر و یاد خدا در طاعت و ترک معصیت

سوم: «و ذکر الله علی کل حال»؛ اینکه انسان در هر حال، ذاکر خدا باشد. بعد فرمودند: «لیس سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر فقط و لکن اذا ورد علیک شیء امر الله عزّ و جلّ أخذت به أو إذا ورد علیک شیء نهی الله عز و جل عنه ترکته»؛ ذکر، این است که جایی که خدا امر کرده، حاضر و جایی که نهی کرده، غایب باشید. فقط ذکر لفظی و تسبیح نیست. این هم هست؛ ولی بالاتر، این است که در امر الهی، حاضر باشیم و در نهی او، حاضر نباشیم.

در روایت است که ذکر کثیر در این آیه‌ی ﴿اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا﴾،[3] تسبیح حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) است؛[4] البته این روایت، بیان مصادیق ذکر کثیر است.