موضوع: اخلاق فردی/عدل/انصاف /ویژگی های انصاف

1- عدل و انصاف

1.1- انصاف با خود و مواسات با دیگران

1.1.1- انصاف با خود، از نشانه‌های ایمان

حدیث امروز از کتاب کافیِ شریف است. این کتاب را در سیر مطالعاتی خود قرار دهید. رضوان الهی بر مرحوم کلینی. روایتی از این کتاب در مورد انصاف نقل کردیم که امام صادق (علیه‌السلام) به نقل از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: «مَنْ وَاسَى الْفَقِيرَ مِنْ مَالِهِ وَ أَنْصَفَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ فَذَلِكَ الْمُؤْمِنُ حَقّاً».[1]

1.1.2- انصاف، برترین فضایل

سخن در این بود که باید برای عدالت‌مان، برنامه‌ریزی کنیم. یکی از برنامه‌ریزی‌ها که ما را در این مسیر کمک می‌کند، عنوان انصاف است. «الإنصاف أفضل الفضائل»؛[2] بهترین فضیلت‌ها انصاف است. نظام دین و دنیای ما مترتب بر انصاف ماست. پیوندهای عاطفی و پیوندهای اجتماعی و حتی پیوندهای سیاسی ما بر اساس انصاف است. توصیه می‌کنیم انصاف را نهادینه کنید.

1.1.3- انصاف و مواسات، دو ویژگی نظام دین

حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «نظام الدین خصلتان: إنصافک من نفسک و مواساة إخوانک».[3]

دین، یعنی برنامه‌های علمی و عملی‌ای که مردم دارند. دین مردم، یعنی برنامه‌ی مردم. هرچه برنامه، ‌ریزتر و طولانی‌تر و درازمدت‌تر باشد، بهتر است. بهترین برنامه‌ریزی، برنامه‌های بلند مدت است. برنامه‌های اورژانسی، موقتی است. در برنامه‌ریزی کوتاه‌مدت، فعلا مسکّنی برای تسکین درد می‌زنند. عدالت، برنامه‌ریزی بلندمدت است. دو چیز، نظام دین است: یکی اینکه نسبت به خود، انصاف داشته باشد، و دوم اینکه نسبت به دیگران، برابری و برادری داشته باشد.

1.1.4- معنای انصاف

انصاف نسبت به خودمان چیست ؟ سیر و سلوک نسبت به انصاف، نگاه ویژه دارد؛ اینکه ما نسبت به خودمان انصاف داشته باشیم. برخی بزرگ‌نمایی دارند و خود را بیش از آنچه هستند، جلوه می‌دهند و برخی خود را کمتر از آنی که هستند، می‌بینند. بهتر این است که انسان هم نواقص را ببیند و هم خوبی‌ها را. در برنامه‌ی مجازیِ دیشب گفتیم: «اولین گام خودسازی، توجه به خود است». اگر با حالت انصاف باشد، خودبینی ندارد؛ بلکه خوش‌بینی و خودسازی به دنبال دارد. هر کس باید منصفانه با خود برخورد کند. حب نفس، باعث نشود که انسان خود را نبیند و گام بر ندارد. آنچه مربوط به خویشتن خود است، انصاف داشته باشد.

1.1.5- ارتباط متقابل انصاف و عدالت با یکدیگر

در توضیح مباحث، حدیث عدالت را با انصاف، دارای بده‌بستان می‌دانیم. گاهی عدالت، پیش‌نیاز انصاف است و گاهی عکس؛ مانند علم و تزکیه که هر دو با هم عجین است. بستر این علم و تزکیه، حکمت می‌شود. عادل، نیاز به انصاف دارد و انصاف، نیاز به عدالت دارد. به لحاظ موضوع‌شناسی، اختلافی هست که روایات عدالت و انصاف را دو جا بیاوریم و یا یک جا؟ به لحاظ جزئی، دو جا آوردن بهتر است. انصاف، باب اِفعال است. نِصف و انصاف. تا پولی نداشته باشیم، انفاق و اکرام نمی‌توانیم داشته باشیم. انصاف را نهادینه کنید. شناخت استعدادها از انصاف فهمیده می‌شود.

1.1.6- انصاف در تدوین کتب درسی در کلام مقام معظم رهبری

در ملاقاتی که چند روز قبل، معلمان با مقام معظم رهبری داشتند، ایشان در آنجا فرمودند: «برخی دروس در بعضی مقطع‌ها به ضرر دانش‌آموزان است. در برخی مناطق، گاهی به ضرر است. پیشنهاد می‌کنم در ادامه‌ی تبیین مواضع مقام معظم رهبری، آموزش و پرورش ما به لحاظ استعدادسنجی، باید منطقه‌بندی شود. همه باید رقابت داشته باشند. درسی است که در فضای فلان منطقه‌ی تهران، ضرورت دارد، ولی در فلان منطقه‌ی کشور، به گوش آن دانش‌آموز نخورده و لزومی ندارد که مطرح شود.

1.1.7- انصاف و مواسات در توزیع امکانات برای دانش‌آموزان همه‌ی مناطق کشور

مثال می‌زنم و مسائل اخلاقی را باید بگوییم و گاهی باید بی‌پرده گفت. کسانی که برنامه‌ریزی دست‌شان است، دقت کنند. کرونا یک فرصت بود؛ گرچه تهدید هم بود. این فرصت برای برخی دانش‌آموزان، امکاناتی فراهم شد که آسیب‌هایی هم دارد. انصاف اینجا به کار می‌آید. نمی‌گوییم دانش‌آموز، بی‌امکانات باشد، نقاط محروم هم باید امکانات داشته باشد. به امید روزی که دانش‌آموز سیستان‌وبلوچستان ما، یا دانش‌آموز بشاگرد و کرمان و گوشه و کنار تهران - گرچه بحمدالله پایتخت است و پیشرفته است - امکانات داشته باشند. آسیب‌ها باید شناخته شود. مسئولین باید تبیین را در بخش کاری خود نهادینه کنند. یکی از برنامه‌های تبیین، همین انصاف است. انصاف، یعنی نسبت‌سنجی استعدادها با توجه به نیازها و هدف‌ها. نظام مطلوب ما با نظام موجود، زیاد فاصله دارد؛ هرچه این فاصله را کم کنیم، انصاف است.

1.1.8- انصاف، برترین اعمال

امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «سَيِّدُ الْأَعْمَالِ ثَلَاثَةٌ إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِكَ حَتَّى لَا تَرْضَى بِشَيْ‌ءٍ إِلَّا رَضِيتَ لَهُمْ مِثْلَهُ ...».[4] یکی از آنها انصاف است. و ان‌شاء‌الله باقی، برای جلسه فردا توضیح می‌دهیم.