موضوع: اخلاق فردی/فضائل اخلاقی /ضرورت و خصوصیات عدل
1- عدل
در موضوع مهم عدل بودیم. در روایتی که خواندیم، فرمودند: «العدل أساس به قوام العالَم».[1]
و این آیه را هم نقل کردیم که خداوند متعال میفرماید:
﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾.[2]
این آیه، بهترین نصحیت است.
رسول مکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمایند: «تمام تقوای الهی در این آیه جمع است».[3]
امام باقر (علیه‌السلام)، معمولا این آیه را به عنوان دعوت به تقوا و موعظه در خطبه‌های نماز جمعه خود می‌خواندند. در آخرین خطبه خود هم که بعد از آن به شهادت رسیدند، با همین آیه توصیه فرمودند.[4] ولید بن مغیره این را گفت: «چه آیه‌ی شیرینی است و گفتار بشر نیست».[5] به نظر عبدالله‌بن‌مسعود یکی از جامع‌ترین آیاتی که مسائل اخلاقی را مطرح می‌کند، همین آیه است.[6]
1.1- لزوم اعتدال در همه‌ی امور
اولین موضوعی که آیه مطرح می کند، عدل است. باید برای عدل، برنامه‌ریزی کنیم. طلبه و فقیه و کاسب و دانشجو و کاسب و بازاری فرقی ندارد. باید برای این عدل، برنامه‌ریزی کنیم. از خودمان شروع کنیم. انسان در تمام امور زندگی می‌تواند در مسیر عدل حرکت کند، یا در غیر مسیر عدل. در امور عبادی هم اگر افراط و تفریط کنیم، از عدل فاصله گرفتیم. در امور خانوادگی هم نباید از اعتدال و امت وسط بودن خارج شد. عدل در دنیا و در آخرت است. عدل در دنیا به دست انسان است، ولی عدل در آخرت در درست باری‌تعالی است. تا دامن داریم، خوشه بچینیم. تا عدل دست ماست، به فکر باشیم.
1.2- عدل، سپر بازدارنده از آتش و پل رسیدن به بهشت
در روایتی از نبی معظم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) آمده است: «العدل جُنّةٌ واقیة و جَنّةٌ باقیة».[7] عدل، سپر نگه دارنده در دنیا و یک بهشت همیشگی در آخرت است. «واقیة»، اصل و ریشه‌ی تقوا است. تقوا در اصل، «وقوا» بوده است. عدل، بازدارنده از آتش و راه رسیدن به بهشت جاودانه است. عدل در دنیا از انسان شروع می‌شود و در آخرت به حضرت حق پایان می‌پذیرد. باید طوری با عدل برخورد کنیم که افضل سجیة و بهترین خصلت شود. در رفتار با خودمان معتدل باشیم. در ریاضت‌های نفسانی و جسمانی هم معتدل باشیم.
در تفسیر، صحبت انفاق شد. انفاق، وسیله‌ی اعتدال انسان در میان جمعیت است. انفاق، یعنی رعایت عدالت میان انسان‌ها. از عدالت، انصاف تولید می‌شود. مولود عدل، انصاف است. اول توصیه به خودم می کنم که در تمام امور زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی و سیاسی، باید عدل را رعایت کنیم که سجیه‌ی ما شود. اگر سجیه‌مان شد، ان‌شاءالله می‌توانیم به مقامات مطلوب، نائل شویم. رزقنا الله إیانا و إیاکم.