موضوع: اخلاق اجتماعی/عوامل ضلالت و گمراهی /راهکارهای جلوگیری از گمراهی

1- عوامل گرفتاری انسان در قیامت

در حدیثی که روزهای گذشته خواندیم، رسول مکرم اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در مورد عوامل سقوط بشر و افت انسان و جهنمی شدن بود که حضرت فرمودند: یا به شبهه‌ی علمی است و یا به شهوت عملی و یا به تعصب قبیله‌ای و بی‌مورد. انگیزه تعصب هم، معمولا جهل است. هر سه این‌ها به این بر می‌گردد که یا جهل علمی دارد و یا جهالت عملی.

در ادامه حدیث، رسول مکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، راه درمان این‌ها را بیان کردند.

1.1- 1،یقین، راه درمان شبهه‌ی علمی

قال رسول الله صلى الله عليه وآله: «إنما يؤتي الناس يوم القيامة عن إحدى من ثلاث: إما من شبهة في الدين ارتكبوها، أو شهوة للذة آثروها، أو عصبية لحمة اعملوها، فإذا لاحت لكم شبهة في الدين فاجلوها باليقين، وإذا عرضت لكم شهوة فاقمعوها بالزهد، وإذا عنت لكم غضبة لكم غضبة فأدوها بالعفو، إنه ينادي مناد يوم القيامة من كان له على الله أجرا فليقم، فلا يقوم إلا العافون ألم تسمعوا قوله تعالى (فمن عفا وأصلح فأجره على الله).».[1]

مرحله اول: «فإذا لاحت لکم شبهة فی الدین، فاجلوها بالیقین»؛ اگر شبهه‌ای در دین شما رخ داد، به وسیله‌ی باور، آن را بر طرف کنید. باور، عامل جلوگیری و درمان و رفع و دفع شبهات دینی است. یکی از کارهای ما این است که مردم را به باور برسانیم؛ ولو باور ایمان تقلیدی. تقلید از پدران‌شان در ایمان‌شان، ارزشی است. باور داشته باشند مسائل دینی آنها همین است. اگر مردم را به باور برسانیم، از خیلی از آسیب‌ها در امان هستند.

«وَ لَمْ يُقْسَمْ بَيْنَ الْعِبَادِ شَيْ‌ءٌ أَقَلُّ مِنَ الْيَقِينِ»؛[2] کمترین چیزی که بین مردم تقسیم شده، یقین است. ﴿وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ﴾.[3] عبادت هم پیش‌نیاز یقین است. این، راه برون‌رفت از شبهات دینی و اعتقادات است.

1.2- 1،زهد، راه درمان شهوت عملی

مرحله دوم: «و إذا عرضت لکم شهوة فاقمعوها بالزهد»؛ اگر برای شما لذتی و شهوتی در غیر مورد عارض شد، به وسیله زهد و بی‌میلی و بی‌رغبتی درمان کنید. شهوت، میل است؛ با بی‌میلی می‌توان آن را درمان کرد. شخصی از امام صادق (علیه‌السلام) سؤال کرد: «من با مناظر شهوت‌انگیز مواجه می‌شوم، چه کنم»؟ حضرت فرمودند: «یا به آسمان نگاه کن، یا به زمین؛ اگر به آسمان نگاه کنی، فرشته‌های آسمانی به تو کمک می‌کنند و اگر به زمین نگاه کنی، فرشته‌های زمینی، میل تو را کم می‌کنند». جنود الهی در گناهان، انسان را کمک می‌کنند. توجه، یعنی همین. دفع شبهه علمی، با باور است و دفع شهوت عملی، با زهد و بی‌رغبتی است.

قدیمی‌ها می‌گفتند که خیلی از چیزها را به آن توجه نکنید، تا راحت باشید. خود این توجه، مانع‌ساز است. راه برون‌رفت از شهوت، بی‌توجهی است.

1.3- 1،عفو، راه درمان غضب

سوم: «وإذا عنت لكم غضبة لكم غضبة فأدوها بالعفو»؛ وقتی ناراحتی برای شما پیش آمد، با گذشت آن را درمان کنید. راه تعصب‌ها، گذشت است. عصبیّت، منیّت می‌آورد. منیّت، مقاومت به جهل و نادانی می‌آورد. و این جهل، ندامت می‌آورد. کسانی که عفو را نهادینه می‌کنند، موفّق هستند. در غضب و تعصب، باید عفو داشت. فردای قیامت، منادی ندا می‌دهد: «من کان له أجر علی الله فلیقم». قیامت، قیامت است؛ چون همه مردم برای حساب و کتاب، قائم می‌شوند. «فلا یقوم الا العافون»؛ جز کسانی که اهل عفو هستند، بلند نمی‌شوند. برای دو مرحله قبلی این تعبیر را نداشتند. خیلی از ضلالت‌ها به خاطر تعصب‌ها است. نادانی نمی‌گذارد از برخی امور بگذرد. ﴿فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ.﴾.[4]