موضوع: اخلاق اسلامی/مکارم اخلاق /دوراندبشی، جولان اندیشه، رازنگه داری
1- مکارم اخلاقی
در احادیث اخلاقی مهمان امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) هستیم. دیروز درباره همت سخنی از ایشان خواندیم. حدیث امروز در نهج‌البلاغه، حکمت 45 از کتاب فیض‌الإسلام است. از کلمات بسیار با عظمت حضرت است که می‌طلبد برایش برنامه‌ریزی دقیق شود:
1.1- دوراندیشی
«الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ وَ الْحَزْمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْيِ وَ الرَّأْيُ بِتَحْصِينِ الْأَسْرَارِ».[1]
حضرت در این کلام باعظمت، چند موضوع مطرح شده است: پیروزی، دوراندیشی، اندیشه و سرّ.
پیروزی با دوراندیشی و هوشیاری است. کسانی که هوشیار و دوراندیش باشند، موفقند. همت بلند با دوراندیشی محقق می‌شود. برخی از افراد، سال‌های آینده را می‌بینند. کسی که بی‌برنامه است، هرز است. نزدیک‌بین هم نیست. اهل پیروزی نیست و شکست می‌خورد و نمی‌داند آینده چگونه است. انسان‌های دوراندیش برای آینده برنامه‌ریزی می‌کنند. عالم و متعلم حتما باید در مسیر کمال برنامه داشته باشند. برنامه را باید هر روز ارزیابی کند. نفس، فرّار و رفاه‌طلب است، حتی اگر بزرگ‌ترین عالم دهر هم باشد. از اموری که نفس را مهار می‌کند، دوراندیشی و برنامه‌ریزی است. نفس اگر با برنامه بود، به نفاست خود می‌رسد، و گرنه هرز می‌رود.
1.2- جَوَلان و سیال بودن اندیشه
«و الحزم باجالة الرأی»؛ دوراندیشی به جَوَلان اندیشه است. آب راکد، مساوی است با گندیدن. آبِ در جریان و آب چشمه، شادابی خاصی دارد. باید برای موفقیت در اندیشه برنامه‌ریزی کنیم. اندیشه‌ها را شخم بزنیم. ﴿نَحْنُ الزَّارِعُونَ﴾.[2] انسان باید همیشه در حال تلاش باشد.
در یک دعا حضرت امیر (علیه‌السلام) گفتند: «خدایا اولین چیزی که از علی می‌گیری، جانش باشد»؛[3] یعنی فعالیت دست و چشم و گوش و ... همه دایر باشد؛ این، یعنی جولان فکر حضرت.
پیروزی در اراده قوی است و اراده قوی در اندیشه قوی است. ما این گونه ترجمه می‌کنیم. اندیشه قوی، اندیشه‌ای است که جریان و جولان داشته باشد.
1.3- رازداری
«و الرأی بتحصین الأسرار»؛ رأی قوی و اندیشه و خردمندی قوی به این است که رازها را نگه دارد. علم بی‌راز نمی‌شود. راز را هم به هر کس نمی‌شود آموخت. علم را از اهلش دریغ نکنید و به غیر اهلش آموزش ندهید. «زکاة العلم نشره».[4]
اگر می‌خواهیم موفق باشیم، برنامه‌ریزی کنیم. اگر می‌خواهیم دوراندیش باشیم، اندیشه‌مان فعال باشد. دانشمند اندیشمند باشیم. علاوه بر آن سرّنگهدار باشیم. هرچیزی را نمی‌شود برای دیگران گفت. اصلا گنجایش نیست. برای بچه هر چیزی را نمی‌گویند. انسان اگر در وادی تهذیب بیفتد، هر روزش نوروز است. «كُلُّ يَوْم لاَ يُعْصَى اللهُ فِيهِ فَهُوَ عِيدٌ»؛[5] چون هر روزش، روز نو است و حالات جدیدی دارد. ان‌شاءالله با برنامه قوی، اندیشه قوی و سرّ قوی باشیم.
رزقنا الله ایانا و ایاکم.