موضوع: اخلاق فردی/مکارم اخلاق /بلند همتی

1- بلندهمّتی

یکی از کتاب‌هایی که باید در دسترس و دم دستی هر فاضل و نویسنده و دانشمند و فقیهی بلکه هر مسلمان و مؤمنی باشد، کتاب شریف نهج‌البلاغه است که خطبه‌ها، نامه‌ها و به ویژه کلمات قصار حضرت در این کتاب شریف گردآوری شده است. مرحوم آمدی هم کتاب غررالحکم و دررالکلم را در مورد سخنان آن حضرت نوشتند و این هم کتاب خوبی است. امروز مهمان حضرت امیر المؤمنین (علیه‌السلام)، با فرمایش زیبای ایشان هستیم که می‌طلبد که آکادمی‌های علمی و حوزه و دانشگاه و مجامع علمی و مجامعی که کاربرد اعمال مردم دست آنها است، برای آن برنامه‌ریزی کنند.

حضرت می‌فرمایند: «قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ».[1]

چقدر حدیث زیبایی است. یعنی ارزش انسان، به ارزش همت اوست. یکی از کلماتی است که واقعا باید برای آن برنامه‌ریزی کرد. در کلام دیگری حضرت امیر (علیه‌السلام) فرمودند: «الشَّرَفُ بِالهِمَمِ العالِیَة».[2] اگر می‌خواهید تعالی یابید، به همت بلند شما است.

همت بلند دار که مردان روزگاراز همت بلند به جایی رسیده‌اند[3]

بلکه به جاهایی رسیده‌اند. دفترچه‌ای برای همت بلند داشته باشیم. اراده‌ای می‌طلبد که اگر تحقق یابد، به انسان ارزش خاصی می‌دهد. ارزش انسان، به ارزش همت اوست.

1.1- بلند همتی ربیعه

مستحضرید که انس، یا ربیعه، 7-8 سال محضر نبی معظم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بودند. بعد از این زمان، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به او فرمودند: «می‌خواهیم در مقابل این خدمت شما، ما هم به شما خدمتی کنیم؛ هر درخواستی داری بگو». او یک شبانه‌روز مهلت گرفت که فکر کند. بعد از آن به محضر حضرت مشرف شد و گفت: «به این نتیجه رسیدم که در بهشت با شما باشم؛ چون مردم در دنیا، ربیعه و انس را همراه رسول گرامی (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌دانند، در قیامت هم می‌خواهم این افتخار را داشته باشم». حضرت سؤال کردند: «چه کسی این درخواست را به تو القاء کرد»؟ گفت: «کسی به من جواب نداد، ولی خودم با فکر و استمداد از شما به این نتیجه رسیدم و دیدم که ارزش من به شما است. ارزش‌گذاری من به این همراهی است. دیدم نه فرزند، نه مال، نه دنیا و نه ثروت، هیچ کدام با این همراهی مقابله نمی‌کند». پرورش یافته مکتب رسول مکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، این گونه است. آفرین! ربیعه یا انس می‌گوید وقتی این را گفتم، حضرت سرشان را پایین انداختند و ایشان هم فکر کردند. جواب با فکر را بالبداهة جواب ندادند. مقداری تفکر فرمودند. سرشان را بالا کردند و فرمودند: «خواسته شما را اجابت می‌کنیم، ولی مرا با سجده طولانی، یا زیاد، یاری کن».[4] دو نسخه دارد: السجدة الطویلة، یا السجدة الکثیرة». در تفسیر گفتیم بازخواست، اشکال دارد، ولی درخواست اشکال ندارد. ﴿فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ﴾.

همت اگر سلسله جنبان شودمور تواند که سلیمان شود[5]

برای این حدیث برنامه‌ریزی کنید. حضرت، فرمایش دیگری هم فرمودند: «ربیعه، همین نزدیکی فتنه‌ای در پیش است. اگر می‌خواهی در امان باشی، ملازم امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) باش». مسیر را مشخص کردند. با ولیّ باش. همت عالی در ولایت‌مداری است. آن چیزی که ما را به ولایت‌مداری می‌رساند، سجده است. عبادت، ولایت می‌آورد و ولایت، عبادت می‌آورد. اگر انسان از عبودیت فاصله بگیرد، از ولایت فاصله گرفته است. هر دو با هم، معنی همت است. همت عالیه در همراهی با ولیّ است و همراهی ولیّ با برنامه‌ریزی برای نفس است. نفس اماره را باید مهار کرد، تا ان‌شاء‌الله به همت‌های عالیه برسیم. تا به قله کمال و رفیع الدرجات برسیم. یا رفیع الدرجات. ظاهرا انس شرط همراهی با ولایت را عمل نکرد، ولی ربیعه، عمل کرد.