موضوع: اخلاقِ فردی و نظامِ تربیتیِ اسلام/نقشِ نیت در تکوینِ شاکله‌ی انسانی /جایگاهِ «نیت» در جهت‌دهی به حیاتِ مؤمنانه (بر اساسِ حدیثِ إنما الأعمال بالنیات)

1- وابستگی اعمال به نیات

إنما الأعمال بالنیات و إنما لکل امرء ما نوی فمن كانت هجرته إلى الله و رسوله فهجرته إلی الله و رسوله و من کانت هجرته إلی دنيا يصيبها أو إلى امرأة ينكحها، فهجرته إلى ما هاجر إليه».[1]

1.1- اصالتِ نیت در تعیینِ هویتِ اعمال و ساختارِ وجودیِ انسان

حدیث اخلاقی امروز شاید یکی از احادیثی باشد که واقعا مسیر انسان را عوض می‌کند. انسان باید برای این حدیث، برنامه‌ریزی کند. در کنزالعمال، ج3، ص422 و در منیةالمرید هم شهید بیان کردند. این حدیث، نبوی است. این روایت را همه برخورد کردید.

رسول مکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: «إنما الأعمال بالنیات و إنما لکل امرء ما نوی فمن كانت هجرته إلى الله و رسوله فهجرته إلی الله و رسوله و من کانت هجرته إلی دنيا يصيبها أو إلى امرأة ينكحها، فهجرته إلى ما هاجر إليه».[2]

اعمال هر کسی به نیت او است و قاعده کلی است که هر کس هرچه نیت کند، همان می‌شود. این می‌طلبد انسان برنامه‌ریزی کند.

﴿قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ﴾.[3] این شاکله را انسان چه از جمع، چه از فرد و چه از حق بگیرد. شاکله‌ای که بر اساس واقعیت است، کارساز است. شاکله‌ای که بر اساس واقعیت است، از نیت شروع می‌شود؛ لذا شخصیت انسان به کارکرد و عمل انسان است و عمل انسان به قصد و نیت اوست. این نیت، رابطه است؛ رابطه انسان با واقع، رابطه انسان با خدا و حق.

1.2- هجرت به سوی خدا؛ ضرورتِ برنامه‌ریزی برای تعالیِ شاکله اخلاق

حال که هر کس مرهون نیت خود است و نیت او را می‌سازد، «فمن کانت هجرته إلى الله و رسوله فهجرته إلی الله و رسوله و من کانت هجرته إلی دنیا یصیبها أو إلی امرأة ینکحها فهجرته إلی ما هاجر إلیه»؛ هر کس هجرتش به خدا و رسول باشد، به همان سمت است و اگر کسی هجرتش به دنیا و یا زنی باشد، به سوی همان می‌رود. مثال به دنیا یا زن که نماد دنیا است. باید برای هجرت‌های‌مان برنامه‌ریزی کنیم. برای سکونت برنامه داریم، ولی برای کوچ‌کردن نداریم. برای رفتن خود برنامه‌ریزی کنیم. اهل برنامه، برخی توجه به گذشته دارند و برخی به حال و برخی به آینده. ان‌شاءالله فردا چهارشنبه توضیح خواهیم داد. واژه هجرت در قرآن بعد از واژه ایمان آمده است. عمل صالح هم بعد از ایمان آمده است. کار به نیت است و نیت به هجرت است. نیت و هجرت، انسانیت می‌سازد. انسان باید هر لحظه برای این هجرت، برنامه ‌بریزد.