درس خارج فقه آیت الله شبیری

کتاب الصوم

89/07/25

بسم الله الرحمن الرحیم

بحث در موارد عدم وجوب روزه ماه مبارک رمضان بود. در اين جلسه، استاد دام ظله، مسئله جواز افطار و مقدار آن برای ذو العطاش و پرداخت فديه و مقدار آن و وجوب قضاء را پی می‏گيرند.

اينكه در اولويت مورد ادعای مرحوم آقای حكيم كه از روزه ماه مبارک رمضان نسبت به روزه قضاء بود، اشكال داشتم، بحثی دارد كه آن را نوشته‏ام و ان شاء الله به جزوه ملحق می‏شود.

مطلبی كه در اينجا بحث نشده، اين است كه

معمول كتاب‏هائی كه ديدم و تعليلاتی كه درباره شيخ و شيخه و ذو العطاش ذكر كرده‏اند، مسئله حرج را مطرح كرده‏اند و گفته‏اند كه مراد از «الذين يطيقونه» كسی است كه با حرج و مشقت لا يتحمل انجام می‏دهد، اما عبارت عروه اندماجی دارد، درباره شيخ و شيخه «حرجاً و مشقة» تعبير می‏كند و بعد درباره حامل مقرب و شايد درباره شيخ و شيخه نيز باشد، دوباره كلمه مشقت به كار برده، چندان روشن نيست كه مراد ايشان چيست، آيا مراد ايشان مشقت حرجی يا مطلق المشقه است؟ بقيه كتب نيز كه تعبير مشقت دارند، بعد كه تعليل می‏آورند، معلوم می‏شود كه مشقت حرجی است، اما مرحوم شيخ جعفر در كشف الغطاء و مرحوم نراقی در مستند به گونه‏ای ديگر بحث كرده‏اند كه در ساير كتب نيست، مرحوم نراقی در مستند مشقتی را كه مجوز است، همان حرج دانسته اما می‏گويد حرج در باب روزه استثنا شده و تكليف حرجی در باب روزه وجود دارد، در گرمای شديد تابستان و طولانی‏تر بودن روز كه با حرج همراه است، روزه بايد گرفت اما اين مقدار حرج در متعارف امور تكليف را ساقط می‏كند، حرج در باب روزه ماه مبارک رمضان تخصيص خورده منتها همين تخصيص نيز تخصيص ديگری خورده و در باب شيخ و شيخه و ذو العطاش روزه حرجی ساقط شده، حرج در باب روزه مجوز نيست الا فی هذه الثلاثة، اين را ادعا كرده و «الذين يطيقونه» را همان امور حرجی ذكر كرده كه در باب روزه استثناء است، اين مطلب در مستند هست. كشف الغطاء به گونه‏ای ديگر بيان می‏كند، ظاهر عبارت ايشان اين است كه صرف المشقه عذر نيست مگر اينكه به حد حرج برسد، اما نسبت به اين سه مورد صرف المشقه كافی است و لازم نيست كه به حد حرج برسد، در كشف الغطاء در جلد 4، صفحه 74 می‏گويد : «الضابط فی هذه المسائل الثلاثة» كه مسئله شيخه و شيخه و مسئله ذو العطاش و مسئله حامل مقرب و مرضعه است، «وجوب الافطار اذا بلغ حد الاضرار، و جوازه اذا بلغ المشقة و لم يبلغ ذلك المقدار، و لا يرخص فی كل مشقة ما عدا الثلاثة الا اذا بلغ الغاية» كه منتهی المشقه باشد، به خاطر اينكه اين را در مقابل ضرر ذكر كرده، معلوم می‏شود كه مراد حرج است، ايشان در اين سه مسئله مطلق المشقه را كافی می‏داند، «و هذه المسائل الثلاثة لا تجری فی ما عدا شهر رمضان و ان كان معيناً»، پس، ايشان در مشقت مجوز توسعه قائل است، اما مستند می‏گويد مجوز نيست و استثناء در اين سه مورد به دليل حرج است. در مستند در جلد 10، صفحه 386 می‏گويد : «لو غلبه العطش لا لمرض» ذو العطاش نيست، «فان كان بحيث ينفی القدرة علی الصيام» كه اصلاً نمی‏تواند روزه بگيرد، «أو يوجب خوف الهلاك يفطر و يقضی، و لو انتفی الوصفان لا يجوز الفطار و لو تضمن المشقة الشديدة، لان اخبار وجوب الصوم» اين «لان اخبار وجوب الصوم» تعبير من است، «خاصة بالنسبة الی عمومات العسر و الحرج»، رواياتی كه صوم را واجب كرده، ادله عسر و حرج را تخصيص زده، لذا مشقت هر مقدار شديد باشد، اگر خوف الهلاك يا عجز مطلق نشد، حرج مجوز نيست و تجويز حرج فقط درباره اين سه است.

به نظر می‏رسد كه می‏توان مطلبی ادعا كرد،

و آن اين است كه ممكن است بگوئيم كه درباره شيخ و شيخه حرج ميزان است منتها آنچه كه ظاهر به نظر می‏رسد، اين است كه اينطور نباشد كه به مقداری مبتلا به مشقت شود كه در امور معمولی نمی‏تواند تحمل كند، حرج ميزان است اما حرج در اينجا چيست؟ اشخاص ديگر در اثر روزه كه سختی‏هائی را كه متحمل می‏شوند، بعد از ماه مبارک رمضان ديگر مشكلی نخواهند داشت، اين تقريباً مشقت عادی قلمداد می‏شود، اما در باب شيخ و شيخه و لو در ماه مبارک رمضان همان سختی‏های ديگران را متحمل می‏شوند اما همين مقدار تحمل سختی نيز برای آنها مصداق برای حرج است، به خاطر اينكه بعد از ماه مبارک رمضان اثری می‏گذارد كه عمری را بايد در اين مشقت سپری كند كه نمی‏توان تحمل كند، اما جوان اين را تحمل می‏كند، لازم نيست كه مشقت اينها بيش از مشقت ديگران باشد، در معمول كتب اينطور متبادر می‏شود كه اگر در همان وقت به گونه‏ای به سختی افتد كه اينگونه سختی را حاضر نيست بپذيرد، كأنه سختی وقت روزه در نظر گرفته شده، اما من عرض می‏كنم كه اين در نظر گرفته نشود و آتيه در نظر گرفته شود و در نتيجه، در مراتب مشقت در ماه مبارک رمضان بين پيرمرد و ديگران فرق بگذاريم و بگوئيم كه به ملاحظه آينده مشقت شيخ و شيخه مصداق برای حرج هست و در ديگران مصداق برای حرج نيست.

(سؤال و پاسخ استاد دام ظله) : درباره ذو العطاش اطلاقات روايات ذو العطاش اقتضا می‏كند كه به حد حرج نباشد، و لو ذو العطاش مانند پيرمرد نيست كه قابل تدارک نباشد اما به دليل اينكه نوع ذو العطاش‏ها ناراحتی آنها طول می‏كشد، همين منشأ تجويز شده، سابق می‏خواستم مطلبی ادعا كنم كه اصلاً به بعد از ماه مبارک رمضان كاری نداريم كه دچار سختی می‏شود يا نمی‏شود، در همان زحمت ماه مبارک رمضان شارع نسبت به شيخ و شيخه ارفاق كرده و درباره مريض فرموده كه روزه نگيرد، و لو مريض و شيخ و شيخه بيش از سختی متعارف متحمل نشوند و حتی شيخ و شيخه بعد از ماه مبارک رمضان مشكل خاصی پيدا نكنند اما به دليل اينكه با قطع نظر از روزه، پيرمرد و مريض زحمت و سختی خاص پيرمردی و مرض را متمل می‏شوند، شارع نخواسته با تكليف روزه اينها را به زحمت مضاعف دچار كند، اين احتمال را سابق می‏گفتم، اما درباره مريض از روايات استفاده می‏شد كه اينطور نيست كه درباره مريض ارفاقی شده باشد، مرضی مانع است كه موجب ازدياد شود و يا بالاطلاق استفاده می‏شد كه مرضی باشد كه برای شخص حرج باشد، اما مرضی كه حرج نباشد و زياد نشود، به وسيله ادله ديگر تخصيص می‏زنيم، اگر ادله ديگر نبود، مطلق مرض می‏گفتيم منتها در مورد مرضی كه اصلاً زحمت نداشته باشد، ممكن بود انصراف بگوئيم، اما در موارد ديگر بايد به حد حرج برسد.

حالا به دليل اينكه در آيه شريفه در ذيل «الذين يطيقونه» عسر و حرج را تطبيق كرده، معلوم می‏شود كه ذو العطاشی را می‏گويد كه برای او حرج باشد و لو ممكن بود بگوئيم اطلاق روايات ديگر اين است كه حرج باشد يا نباشد، شيخ نيز به اعتبار اينكه بعداً مشكل می‏شود، برای حرج بودن همان مشقت كافی است، اما به دليل اينكه ذو العطاش چنين نيست و آيه شريفه نيز به لا حرج استناد كرده، می‏توان گفت كه در ذو العطاش نيز مشقت بايد به حد حرج برسد و اگر غير حرجی باشد، از آيه شريفه استفاده می‏شود كه عذر نيست، و درباره حامل مقرب به دليل اينكه از مصاديق «الذين يطيقونه» قرار داده نشده، بايد بعد بحث كنيم.

پس، اجمالاً اين می‏شود كه

در باب صوم حرج مستثنا است يعنی حرج سبب می‏شود كه تكليف برداشته می‏شود، حالا اگر كسی مانند مستند بگويد كه خود روزه حرجی است، اگر درباره حرجی بودن روزه در موارد خاصی لا حرج آورده شد، معلوم می‏شود كه بايد بيش از آن حرجی داشته باشد كه لازمه روزه است، اما آيه شريفه اين را در «الذين يطيقونه» منطبق كرده و ذكر كرده، از اين حرج ما فوق استفاده می‏شود، مثلاً كسی كه می‏خواهد از چين به مكه رود، اين فوق حرج است و عرفاً استطاعت گفته نمی‏شود، اما بعد از اينكه خطاب شود و گفته شود كه استطاعت پيدا كردی، بايد به مكه بروی، فاصله راه چين تا مكه كه سابقاً يک سال راه بود و «من فج عميق» بايد برود، معلوم می‏شود كه مراد از لا تستطيع كه خطاب به آنها هست، ما فوق آن زحمت معمول آنها است، اينجا نيز كه روزه حرجی است، اگر ما فوق حرج روزه شد، از اين آيه «الذين يطيقونه» استفاده می‏شود كه مستثنا هستند، ما در شيخ و شيخه می‏گوئيم كه لازم نيست كه ما فوقی را آن وقت حس كند، برای اينكه ما فوق باشد و با ديگران تفاوت داشته باشد، اثر ثابت كافی است.

بحث ديگر اين است كه آيا ذو العطاش بايد در آشاميدن آب به مقدار ضرورت اقتصار كند؟

بيشتر فقهاء و به خصوص متأخرين گفته‏اند لازم نيست، البته در ميان قدماء اشخاص زيادی قائل شده‏اند منتها آن درباره ذو العطاش نيست و به طور كلی گفته‏اند كه معذورين نبايد مانند متعارف اشخاص سيراب شوند، اما كسانی كه خصوص ذو العطاش را می‏گويند كه بايد به مقدار ضرورت اقتصار كند، در اقليت هستند و بيشتر يا متعرض نشده‏اند و يا صريحاً گفته‏اند كه لزوم ندارد و يا به عدم لزوم تمايل پيدا كرده‏اند.

مدرک كسانی كه به اكتفاء به مقدار ضرورت قائل هستند، موثقه عمار ساباطی است

كه در كافی نقل كرده كه می‏گويد كسی «يصيبه العطاش» و اين بايد سيراب نشود و بايد به مقدار رفع هلاكت بنوشد، فرض مسئله اين است كه يخاف الهلاك، روايت مفضل بن عمر نيز هست كه آن را می‏گويند ضعيف است. بحث درباره اين روايت است، مرحوم آقای خوئی بحث كامل خوبی دارد، بحث مرحوم آقای حكيم تا اين اندازه كامل نيست. مرحوم آقای خوئی می‏فرمايند در روايت عمار ساباطی تعبير «يصيبه العطاش» در كافی واقع شده، اما در دو جای تهذيب كه در يک جا از عمار ساباطی و در جای ديگر به واسطه مرحوم كلينی از عمار ساباطی نقل می‏كند، و همچنين در من لا يحضره الفقيه العطش واقع شده، و بعد ايشان می‏فرمايد صحيح عبارت از نسخه عطش است، به خاطر اينكه لسان دليل اين است كه شخص مشغول شده و اين اشتغال منشأ شده كه اين حالت برای او حاصل شده، ذو العطاش جنبه ملكه‏ای دارد و هنوز اشتغال پيدا نكرده آن حالت در او هست، اين غير متعارف است كه در وسط روزه حساب كند كه الان من مرض عطاش دارم و خصوص اين را سؤال كند، اگر اينطور باشد، از اول سؤال می‏كند كسی كه چنين مرضی دارد روزه بگيرد يا نگيرد، ظاهر روايت اين است كه وسط روزه است، در وسط روزه از عطش اتفاقی سؤال می‏كنند و از عطاش ثابت اينطور سؤال نمی‏كنند، اين اولاً كه اين ظاهر در اين است كه مراد عطش اتفاقی است و ذو العطاش نيست، اين جهت را مرحوم آقای حكيم نيز دارد، و ثانياً، عطاش مرضی است كه سيراب نمی‏شود و در روايت می‏فرمايد به مقداری نخورد كه سيراب شود، معلوم می‏شود كه قدرت بر سير شدن هست و درباره ذو العطاش نيست، اين «لا يشرب حتی يروی» قرينه بر اين است كه مراد عطش اتفاقی است، حالا نسخه كافی اشتباهی از مرحوم كلينی يا نساخ است. اين را من اضافه می‏كنم كه نسخه‏ای از كافی كه قطعه‏ای از آن است، در كتابخانه مدرسه فيضيه هست كه صوم در آن قطعه هست، اين قطعه مقداری به خط ملا فتح الله است و مقداری از آن به خط پسر او است و مقداری از آن به خط شخص ثالثی است، قسمتی كه مربوط به صوم است و اين روايت در آن هست، به خط ملا فتح الله است، آن اصح نسخی است كه در صوم ديده‏ام، و يک نسخه كاملی نيز ملا فتح الله دارد كه در كتابخانه مرحوم نجفی هست اما آن به صحت اين قطعه نيست، اينجا عطاش و عطش به عنوان نسخه بدل ذكر شده، مرحوم شيخ نيز عطش نقل كرده، اشخاص ديگر غالباً روايت را به عنوان عطش نقل كرده‏اند، حتی بيشتر كسانی كه به عطاش استدلال كرده‏اند، همين روايت را به عنوان عطش نقل كرده‏اند، كمی از آنان به عنوان عطاش نقل كرده‏اند، يكی از آنها مرحوم محقق اردبيلی است كه عطاش نقل كرده، معتبر برای عطاش استدلال كرده اما عطش نقل كرده، منتهی در باب عطاش آورده اما عطش نقل كرده منتها او از مرحوم شيخ تصريح كرده، كسانی كه از مرحوم شيخ و فقيه نقل كرده‏اند، به عنوان عطش نقل كرده‏اند، در من لا يحضر، مرحوم مجلسی اول در روضة المتقين و لوامع تصريح كرده كه عطش است، در لوامع ترجمه عطش را ذكر كرده و در روضة المتقين تصريح كرده كه عطش است اما كافی عطاش است، به كافی عطاش را نسبت داده، و وافی از هر سه كتب عطش نقل كرده، فقط وسائل است كه مخالف اين از هر سه كتاب و از هر دو مورد تهذيب عطاش نقل كرده، ظاهراً وسائل دقت كافی نكرده است.

«و آخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمين»