درس خارج فقه استاد اشرفی

کتاب الخمس

93/02/16

بسم الله الرحمن الرحیم

موضوع: خمس سرمایه
آیا درآمدی را که کسی به عنوان سرمایه قرار دهد و با آن نیازها ی ضروری زندگی خود را تامین کند خمس دارد یا خیر؟ به یاد دارم در سالهای دور که در درس مرحوم امام شرکت می‌کردم سالی به مشهد مشرف شدم، یکی از تجار مشهد و مقلدین امام خمینی نزد ما آمده و تقاضای محاسبه خمس مال خود را داشت. خب میدانستیم که از نظر مرحوم امام، چنین سرمایه ای که نیازهای ضروری زندگی آدمی را تامین می‌کند از خمس معافست. این تاجر شریف بعد از سالها فرار از خمس، با تمسک به این مساله مدعی بود که مثلا سال اول صد هزار سرمایه داشته و نسبت به همان سرمایه درآمدی داشته متناسب با شان وی که نیازهایش را از آن تامین می کرده است، باز در سال دوم که درآمدش به دویست هزار تومان افزایش پیدا کرده است به همان نسبت، سود بالاتری را دریافته است که البته با شان رفعت یافته وی در سال دوم برابری داشته است و به همین ترتیب تا همین سال اخیر که برای محاسبه خمس آمده بود سرمایه و سودی که بدست آورده بود بدین حیله می‌خواست از خمس معاف بدارد. به هر تقدیر بعد از انکار او و اصرار ما وی مجموع پنج هزار تومان به عنوان خمس پرداخت که ما نزد حضرت امام آوردیم. در اولین دیدار که بدین بهانه از مساله ایشان مطلع شده بودم زبان به نقد چنین مبنایی گشوده و گفتم چگونه حضرتعالی سرمایه را از خمس معاف میدانید در حالیکه اگر مساله سرمایه به این وسعت از خمس معاف باشد گاه داستان مثل آن تاجر اتفاق می‌افتد و میتوان با تمسک بدان، اشخاص سالها از دادن خمس فرار کنند؟ فردا که خدمت رسیدم ایشان این اشکال را پذیرفته و فرمودند البته که معافیت خمس سرمایه نمی‌تواند به این وسعت و اطلاق باشد. باری سوال آنست که آیا سرمایه ای که درآمد ضروری و معاش فوری فرد از آن تامین می‌شود بگونه ای که اگر خمس آن را بپردازد از خمس معافست یا خیر؟
همه اختلافات و دعاوی در این مساله پیرامون صدق یا عدم صدق مئونه بر چنین سرمایه ایست پس شایسته است که در حد امکان به تبیین دقیق معنای مئونه پرداخت. یکی از فضلای معاصر فرموده است که مئونه یعنی چیزی که با استهلاک آن معاش هر شخص به سامان می‌رسد اما اگر مالی از بین نرود و مستهلک نشود و مثل سرمایه در این مساله، شخص قصد ارتزاق از منافع آن را داشته باشد استهلاک صادق نبوده و معنای مئونه منتفی می‌شود. به قول این فاضل معاصر معنای مئونه یعنی چیزی که بنفسه استهلاک برای امرار معاش داشته باشد اما اگر مثل سرمایه، مسبب برای امرار معاش باشد مئونه نیست مثلا اگر کسی تاکسی بخرد تا از درآمد آن امرار معاش کند معنای مئونه تطبیق نمی‌شود زیرا باید سود و درآمد مستقیما در معاش، مستهلک شود و مالک تاکسی پول را در مسیری مصرف کرده است که از درآمد آن معاش بدست آمده و مستهلک می‌شود.
در لغت مئونه را گاهی از «مأن» و گاهی از «مون» گرفته اند و تفسیر کرده اند به چیزی که دارای شدت و تعب باشد و گاهی به کفالت امر شخص خود و امر عیال و اداره معاش تفسیر کرده اند:«أی مایکفیه لمعاشه» اما اینکه کسی به واسطه مال یا سرمایه ای معاش خود را تامین کند مئونه اطلاق نمی‌شود.
به نظر ما نیز مواردی وجود دارد که قطعا معنای مئونه صادق بوده در حالی که استهلاکی هم در کار نیست مثل خانه و مرکب و... و از طرفی مواردی را در روایات به عنوان مئونه نام برده اند از قبیل دار و کنیز و خانه و خرج تزویج و... که در کتاب الزکاة به عنوان حق فقیر برای تامین مئونه آورده است.
حال که این فاضل معاصر ادعا دارد که مئونه مختص اشیای استهلاکی است ولی در مقابل وی، بزرگان فقها گویند که خرید خانه نیز جزء مئونه است در صورتی که خانه مسلما قابل استهلاک نیست و اقلا سرمایه منزل مدت مدیدی باقی مانده و از منافع آن استفاده می‌شود. لذا به این فاضل معاصر گوییم چگونه بر استفاده از خانه استهلاک صادق است؟ ممکن است ایشان پاسخ دهد که خانه نیز مستهلک در سکونت شده است بدین معنا که منافع قابل بهره وری خانه یعنی سکونت، مستهلک در مئونه شده است. بر همین منوال اگر کسی ماشین سواری بخرد برای آنکه از آن استفاده کند، مئونه بوده و از خمس معاف می‌باشد اما اگر کاسب بخرد تا از آن درآمد کند خیر جزء مئونه نیست و خمس آن لازمست چرا که شخص قصد امرار معاش از منافع سرمایه را دارد در حالی که اصل سرمایه بجای خود باقیست.
از طرف دیگر در دایره مئونه برزگان توسعه هایی ذکر کرده اند از جمله مئونه را متناسب با شخص و شخصیت افراد در مصادیق متعددی تعریف کرده اند و گفته اند که مئونه عمله و بنا و معمار و مهندس و زمین دار و اشراف و... با هم تفاوت دارد، البته که به شئون موهومه کاری نداریم.
برخی گفته اند اگر کسی فوایدی دارد که زندگی اش تامین شود اما شانش بقدری بالاست که باید حجره ای در بازار داشته باشد تا محل مراجعه باشد و خرید و فروش انجام دهد، تامین چنین مغازه یا مال التجاره ای به عنوان تامین شان و لیاقت فرد، جزء مئونه ها بوده و دادن خمس آن لازم نیست.
اقول: بالاخره مساله این مقام قابل تامل است که از طرفی چگونه مئونه را تعریف به موارد مصرف و استهلاک کرده اند و از طرف دیگر مواردی چون مورد اخیر که شخص ربح خود را در خرید مغازه ای متناسب با شان خود به صرف برساند مئونه دانسته و از خمس معاف کرده اند؟
استاد کلامی در مقام دارند(تفصیل آن در جلسه آتی خواهد آمد) بدین مضمون که هرکسی حق دارد به مقدار مئونه یکسال از ارباح مکاسب و فوایدی که تحصیل کرده است زندگی اش را اداره کند، از طرف دیگر حق دارد به مقدار همان مئونه یکساله سرمایه گذاری کرده و از سود آن زندگی اش را اداره کند، در هر دو صورت فوق به نظر استاد مئونه صادق بوده و خمس منتفی می‌باشد.
باز این فاضل معاصر به استاد اشکال می‌کند که با تعریف مئونه به موارد مصرف و استهلاک مستقیم، سرمایه ای که در پایان سال اضافه آید خمس دارد. به نظر ما نیز در صورت تفصیل فوق از استاد، شخص به منافع سرمایه ای مثل تاکسی نیازمندست نه به خود تاکسی، لذا این مقداری که از سرمایه گرد آورده است تا از منافع آن سود جوید جزء مئونه نبوده و خمس دارد، نظیر تقتیر و سخت گیری شخص بر خود و عیال خود، که اگر از این راه چیزی از ارباح سال اضافه آید، خمس آن لازمست. و للکلام تتمة و الحمدلله.